autor: Ivana Đurđević
Litijum u Jadru i na Majevici postao je jedno od najvažnijih političkih i ekoloških pitanja regiona. Projekti povezani sa kompanijama Rio Tinto i Arcore AG mogli bi 2026. godine promijeniti sudbinu zapadnog Balkana. Dok investitori govore o evropskoj energetskoj bezbjednosti, lokalne zajednice strahuju od trajnog zagađenja vode i zemljišta.
U dolini rijeke Jadar, između oranica koje su prošle godine dale rekordne prinose i kuća čiji temelji pamte vijekove, vodi se bitka koja je odavno prestala biti lokalna. Ista geološka žila koja je 2004. godine privukla pažnju geologa kompanije Rio Tinto kod Loznice, danas je političko, ekološko i geostrateško pitanje regiona.
Od sela Gornje Nedeljice do planine Majevica, litijum je postao simbol sukoba između vizije energetske tranzicije i straha od ekološke devastacije. Projekat „Jadar “ u Srbiji i planirana istraživanja na području opštine Lopare i šireg regiona Semberije otvorili su pitanje koje nadilazi ekonomsku računicu: može li se „zeleno rudarenje“ sprovesti u državama sa krhkim institucijama i slabim povjerenjem javnosti?
Dok kompanije govore o strateškoj sirovini za baterije električnih vozila i evropskoj energetskoj bezbjednosti, mještani govore o vodi, zemlji i grobovima predaka.
Projekat Jadar: Od otkrića 2004. do političke blokade
Geološka istraživanja u zapadnoj Srbiji počela su 2004. godine, kada je otkriven mineral jadarit, jedinstvena kombinacija litijuma i bora. U godinama koje su uslijedile, istraživačke bušotine širile su se duž iste geološke strukture od područja Valjeva i Loznice, pa prema granici sa Bosnom i Hercegovinom.
Projekat Jadar smatra se jednim od najvećih litijumskih ležišta u Evropi, sa oko 136 miliona tona rude bogate litijumom i borom.Kompanija Rio Tinto procjenjuje da bi ovaj projekt mogao godišnje proizvesti 58.000 tona litijum-karbonata, što bi ga postavilo kao ključni izvor sirovina za EV baterije u Evropi.Ukupna investicija u projekt procjenjuje se na oko 2,5- 3 milijarde evra kapitalnih ulaganja, ali kompanija trenutno revidira troškove i globalnu strategiju usled regulatornih i tržišnih razloga.
U javnosti se, u početku, govorilo o „istraživanjima minerala“, bez jasnog objašnjenja razmjera projekta. Tek krajem 2019. godine, kada je objavljen Prostorni plan područja posebne namjene za realizaciju projekta Jadar, stanovništvo u dolini Jadra postaje svjesno šta se planira.
Predsjednik Udruženja „Ne damo Jadar“ Zlatko Kokanović , govoreći za BUKU, prisjeća se tog trenutka:
„Prve informacije o tome šta nam se sprema saznali smo krajem 2019. godine, kada je izašao Prostorni plan područja posebne namjene. Tada je organizovana javna rasprava i tek tada smo shvatili razmjere i obim onoga što se planira. Do tog trenutka ljudi nisu bili svjesni šta zapravo znači projekat koji se priprema u dolini Jadra. Kada smo vidjeli površine, infrastrukturu, količine materijala i hemikalija postalo nam je jasno da ovo nije mali rudnik, nego industrijski kompleks ogromnih razmjera.“
Plan je, navodi za BUKU Kokanović, predviđao podzemni rudnik na oko 250 hektara, deponiju jalovine na više od 160 hektara i dodatne stotine hektara za puteve, prugu, gasovod i energetsku infrastrukturu. Zona uticaja procjenjivana je na preko 2.000 hektara.
Prema dostupnim tehničkim podacima, dnevno bi se iskopavalo oko 5.000 tona rude, koja bi se na površini drobila i tretirala hemijskim procesima. Aktivisti upozoravaju na upotrebu velikih količina sumporne kiseline i značajnu potrošnju vode.
„Rudnik je planiran kao podzemni, sa dnevnim iskopavanjem oko 5.000 tona čvrstog stenskog materijala. Taj materijal bi se na površini drobio, sitnio i tretirao sa oko 1.000 tona koncentrovane sumporne kiseline dnevno. Potrebne su ogromne količine vode – iz aluviona Drine, iz podzemnih voda, iz kišnice. Sva ta voda bi se, nakon prerade, ispuštala u Jadar, a znamo da Jadar ide u Drinu, pa dalje u Savu i Dunav. To znači da eventualne posljedice ne bi bile lokalne, nego regionalne“, priča za BUKU Kokanović.
Strah od zagađenja nije samo teorijski. Poplave 2014. godine pokazale su koliko je dolina Jadra hidrološki osjetljiva. Kritičari projekta upozoravaju na rizik od izlivanja jalovine u slučaju ekstremnih vremenskih uslova.
Litijum na Majevici: Koncesija na čekanju u Loparama
Litijum je danas strateška sirovina. Evropska unija ga tretira kaao ključni element za energetsku tranziciju i proizvodnju baterija. Srbija je u nekoliko navrata isticala potencijal da postane jedan od najvećih evropskih proizvođača.
Međutim, političke odluke u vezi sa projektom Jadar bile su promjenljive od ukidanja prostornog plana 2022. godine, do kasnijih najava mogućeg nastavka projekta uz „strože standarde“.
Nakon masovnih protesta širom Srbije tokom 2021. i 2022. godine, vlasti su objavile da je projekat zaustavljen. Rio Tinto je kasnije saopštio da je projekat stavljen u fazu „care and maintenance“ održavanja i čuvanja.
Zvanični stav Vlade Republike Srbije u više navrata je isticao da projekt Jadar može imati strateški značaj za državu, ali da njegova realizacija mora biti u skladu sa najvišim ekološkim i pravnim standardima. Ministarstvo rudarstva je 2025. godine saopštilo da su svi dokumenti o procjeni utjecaja na okoliš predmet dodatnih analiza i da se dozvole neće izdati bez potvrđene usklađenosti sa Zakonom o zaštiti životne sredine i međunarodnim obavezama Srbije.
Paralelno, Evropska unija je projekt Jadar uvrstila u listu kritičnih sirovina u okviru Critical Raw Materials Act, čime mu je dodijeljen politički i investicioni status od strateškog interesa za EU. To ne znači automatsko odobrenje projekta unutar Srbije, ali otvara mogućnost tehničke i finansijske podrške ukoliko projekat ispuni sve regulatorne, ekološke i društvene kriterije.
U pravnom smislu, pojašnjava za BUKU Kokanovič, status „care and maintenance“ znači da kompanija Rio Tinto nema aktivne eksploatacione operacije, ali i dalje posjeduje prava na zemljište, istražne dozvole i rudarske licence koje je stekla tokom prethodnih faza razvoja projekta. “Ovaj status “, kaže, “ne predstavlja formalno povlačenje iz projekta, niti automatsko poništenje svih dozvola on je privremena faza koja omogućava kompaniji da održava postojeću infrastrukturu i licence dok čeka konačne regulatorne odluke”. Ipak, navodi, Za mještane to nije kraj.
„Kompanija kaže da je projekat konzerviran ili zamrznut. Mi znamo šta to znači, to je kao kada ostavite zimnicu da je pojedete kasnije. Ne vjerujemo u to dok se ne izglasa zakon o trajnoj zabrani istraživanja i eksploatacije. Oni povlače sajtove, otpustili su dio radnika, vade cijevi iz bušotina. Ali sve to m doživljavamo kao pokušaj umirivanja javnosti. Ukratko, Jadar projekt nije ukinut, ali je zaustavljen i čeka se nastavak ili definitivna politička odluka, dok kompanija zadržava prava na resurse“, pojašnjava za BUKU Kokanović.
Majevica: ista priča, druga država
Sa druge strane Drine, na području Semberije i Majevice, građani su sa zakašnjenjem shvatili da se ista geološka žila proteže i ispod njihovih sela. U opštini Lopare, geološka istraživanja pokazala su da se ispod tla nalazi između 1,5 i 2 miliona tona ekvivalenta litijum-karbonata, uz značajne količine bora, magnezijuma i drugih minerala. Iako ovo ležište nije globalno veliko kao Jadar u Srbiji, regionalno predstavlja važan resurs s potencijalom ekonomskog značaja, što ga stavlja u fokus investitora i lokalnih vlasti.
Snežana Jagodić Vujić, predsjednica Ekološkog udruženja „Eko put“ iz Bijeljine, objašnjava za BUKU:
„Ova priča traje godinama. Iste godine kada je otkrivena žila litijuma kod Loznice, ona je praćena dalje preko Semberije pa sve do Majevice. Kada smo počeli da proučavamo tehnologiju prerade, shvatili smo da takozvano “zeleno rudarenje” podrazumijeva velike količine kiselina i ogroman otpad. Procijenjeni sadržaj litijum-karbonata u rudnoj masi Majevice, od 1,5 do 2 miliona tona, uz 2–3 grama litija po toni rudi, znači da bi značajna količina materijala morala biti preradjivana da bi se dobila relativno mala količina konačnog proizvoda. Takav odnos troškova prerade i gotovog proizvoda često se dovodi u pitanje kada se procjenjuje komercijalna isplativost projekta, posebno s obzirom na cijenu energije, logistiku i troškove upravljanja otpadom.Na Majevici se govori o dva do tri grama litijuma po toni stijene. To znači da bi hiljade tona materijala morale biti prerađene za minimalnu količinu rude. Postavlja se pitanje isplativosti “, kaže za BUKU Jagodić-Vujić.
Građanske inicijative pokrenute su i u Republici Srpskoj. Podnesene su žalbe, apelacije Ustavnom sudu Bosne i Hercegovine, kao i zahtjevi za pristup informacijama o koncesijama.
Koncesija “na čekanju”
Švajcarska kompanija “Arcore AG”, u partnerstvu s drugim firmama, podnijela je zahtjev za koncesiju za eksploataciju litijuma nadležnom Ministarstvu energetike i rudarstva Republike Srpske. Prema važećem entitetskom zakonu, nakon završetka istraživanja, kompanija je imala određen rok da podnese zahtjev za koncesiju, ali taj je rok nekoliko puta pomjeran, što je dodatno zabrinulo lokalnu zajednicu i izazvalo sumnju u transparentnost čitavog procesa.
Do danas, formalna odluka o dodjeli koncesije još nije donesena, a Vlada Republike Srpske nije objavila konačno razmatranje zahtjeva niti izdala rješenje. Za građane Majevice to znači da je pitanje eksploatacije litijuma i dalje u fazi čekanja, dok strah od ekoloških posljedica i dalje stvara napetost između investitora, institucija i lokalne zajednice.
Prema nezvaničnim informacijama, odluka o koncesiji mogla bi biti donesena tokom 2026. godine, što ovu godinu čini ključnom za razvoj projekta Majevica.
Investitori već spekulišu da bi eksploatacija mogla početi krajem 2026. godine ukoliko koncesija bude odobrena. Planirani su veliki troškovi ulaganja, a primarna prerada litijuma mogla bi se obavljati u inostranstvu (npr. u Njemačkoj).
Analize tržišta litijuma ukazuju da bi, ukoliko balkanska ležišta budu komercijalno iskorištena, ta regija mogla postati značajan dobavljač sirovina za evropske prerađivače baterija, čime bi se smanjila zavisnost EU od uvoza iz Azije i Južne Amerike. Međutim, zbog visokih troškova prerade i logistike, kao i potencijalnih ekoloških obaveza, profitne marže projekata poput Jadra i Majevice ostaju predmet intenzivnih ekonomskih analiza i debate među stručnjacima.
Glas mještana niko ne čuje
U Gornjim Nedeljicama, sedamdesetogodišnji Rade Petrović kaže da ne pamti veću neizvjesnost:
„Moji su ovdje više od dva vijeka. Nikada nismo razmišljali da ćemo morati da branimo zemlju od rudnika. Nude pare, ali šta ću ja s parama ako nemam vodu? Gdje da odem? U grad da budem podstanar?“
U selu podno Majevice, Zdenka Novaković, majka dvoje djece kaže:
„Ne zanima me politika. Mene zanima da li će moje dijete piti čistu vodu. Ako postoji i jedan posto šanse da dođe do zagađenja, ja sam protiv. Nama ne treba rudnik, nama trebaju škole i radna mjesta koja ne uništavaju zemlju.“
Energetska tranzicija zahtijeva litijum. Ali pitanje koje ostaje jeste: da li region zapadnog Balkana mora platiti cijenu evropske zelene politike?
Snežana Jagodić Vujić za BUKU poručuje: „Ovdje nije pitanje ko se kako zove i kojoj vjeri pripada. Svi smo potekli sa ovog prostora i želimo da ostanemo. Smatramo da je zdravlje važnije od koncesionih naknada i kratkoročnih interesa. Ako izgubimo vodu i zemlju, izgubili smo sve.“
Borba za Jadar i Majevicu postala je više od ekološkog pitanja. Ona je simbol odnosa države prema građanima, kapitala prema lokalnim zajednicama i budućnosti regiona između obećanja investicija i straha od nepovratne štete.
Dok političke odluke još nisu konačne, jedno je jasno žila litijuma koja prolazi ispod zemlje podijelila je ljude iznad nje. I bez obzira na to hoće li rudnik biti otvoren ili ne, povjerenje između institucija, kompanija i građana već je duboko narušeno.