Draško Stanivuković, gradonačelnik Banjaluke, predstavio je nedavno inicijativu za gradnju brojnih gradskih spomenika, poput spomenika caru Lazaru u banjalučkom naselju Budžak (Lazarevo). Brojni zahvati u urbano gradsko tkivo, prema mišljenju gradonačelnika, imaju zadatak da nose snažnu istorijsku i kulturnu simboliku. Ipak, u pokušaju da se “osnaži” kolektivno pamćenje srednjovjekovnog perioda, ono se oblikuje prema trenutnim političkim potrebama. U opštoj groznici feudalizma, sistema čije odlike preuzima današnji politički sistem, u urbanom gradskom jezgru gradi se i srednjovjekovni imaginarij. Dovoljno je pogledati skulpture i druge prostorne intervencije: od Kulina bana, preko Tvrtka I Kotromanića, sve do najavljenog cara Lazara.
Zašto se vraćamo u srednji vijek?
U političkom sistemu, srednjovjekovni imaginarij predstavlja jasna hijerarhija, lojalnost, pokornost ili podaništvo, simboličko oblikovanje figure moći, odnos moći političkih elita i interesa šire društvene zajednice. Spomenici koji dominiraju u tom korpusu memorijalizacije samo su vizuelni izraz sistema koji se nastoji “osvježiti”. Ne samo u pamćenju grada i ljudi, ne samo kao simbol prošlih “slavnih vremena”, već kao simbol moći trenutne političke elite. O tome govori i planiranje i izgradnja datih spomenika koja je bila predmet izvještavanja brojnih medija, upravo zbog izostanka građanske participacije, izostanka konsultacija sa stanovništvom i strukom, a potom i sumnjivih nabavki samih prostornih instalacija i radova na intervencijama.
Uljepšavanje ili uništavanje izgleda grada?
Uz to, banjalučki gradonačelnik najavio je da će u centru grada biti provedena rekonstrukcija fasada, mahom na objektima čiji modernistički izgled decenijama oblikuje gradski pejzaž. Pitanje balansa između očuvanja modernističkog nasljeđa i potrebe za “vizuelnim osvježenjem” centra grada izaziva brojne nedoumice stanovništva: da li se radi o revitalizaciji ili o narušavanju autentičnosti arhitektonskog nasljeđa?
Izuzetno osjetljivo pitanje urbanog planiranja isključilo je raspravu o tome da li će se zahvati raditi pažljivo, uz poštovanje originalnih materijala i vizuelnog izraza, da li će doprinijeti očuvanju i produžavanju životnog vijeka jedne epohe. S obzirom da su ta pitanja revitalizacije isključena, posegnulo se za estetikom “novog sjaja”, prekrajanja autentičnosti i kulturne vrijednosti i narušavanja urbanizma i arhitekture koji su svjedoci onoga što grad jeste i prošlosti koju baštini.
Ko odlučuje kako će grad izgledati?
Nedoumice stanovništva počivaju na tumačenju da se ovakvi zahvati često planiraju bez šire javne rasprave i da se time gubi osjećaj zajedničkog vlasništva nad gradskim prostorom. Ono što je jasno, ipak, jeste da se univerzalistički, progresivan, budućnosti okrenut sistem urbanizma i arhitekture mijenja sa izostankom sistema u kome dominira hijerarhija moći i interesa političkih elita i preduzetničkih inicijativa. Time se mijenja, uostalom, logika urbanizma, i to tako da odluke donosi nekolicina ljudi, vođena sopstvenim interesima.
Skupi projekti i pitanje kvaliteta radova
Pored namjere, namjene, izgleda, troškova, dobiti, upitan je i sami kvalitet intervencija. O tome svjedoči i primjer radova na projektu na koji je banjalučki gradonačelnik izuzetno ponosa, a to je Centralno spomen obilježje palim borcima Vojske Republike Srpske i Vojske Republike Srpske Krajine. Riječ je o spomen obilježju za koje je iz budžeta grada i entiteta izdvojeno dosad gotovo 10 miliona KM. Ovo spomen obilježje danas, ni dva mjeseca poslije svečanog otvaranja, nalazi se u nereprezentativnom stanju. U samom izgledu već se vide šare čiji prored odgovara razmaku postavljanja armaturnih mreža ugrađenih u betonsku konstrukciju. To otvara pitanja da li su poštovani tehnički propisi u pogledu mjera tolerancije, da li je armatura postavljena tako da ima zaštitni sloj propisan zakonom i opštim aktima, da li je betonska tehnologija predviđena projektom, da li kvalitet odgovara propisanom kvalitetu betonskih konstrukcija i metalnih konstrukcija koje su već zarđale.
Da li se Banjaluka nalazi na raskrsnici između očuvanja svog slojevitog identiteta i pretvaranja grada u scenografiju za dnevnu politiku? Duboka transformacija urbanog gradskog tkiva iz autentičnosti u prazno platno za ispisivanje novih, kontraditkornih ideoloških poruka već doživljava desant na nasljeđe u fast-track “urbanoj gradnji” koja funkcioniše poput investitorskog naručivanja na šalteru izvođača radova. Dokad i dokle – to su pitanja na koja zasad nema odgovora…