Koje je to istorijsko zavještanje, koji mitovi i simboli, koja istorijska dubina, koje sjećanje i koji svjetonazori se nalaze u temeljima Bosne i Hercegovine?“
Na pitanje nikada ne dobijem jedinstven odgovor. Jedni krenu priču o hiljadugodišnjoj državnoj tradiciji, drugi o nasljedstvu SFRJ, treći o Dejtonu, četvrti o posljednjoj brani hrišćanstva u Evropi. Dalje ide priča o ljiljanima, Kotromanićima, o AVNOJ-u i ZAVNOBiH-u i istinskim antifašistima, sve do rata, Radovana i Alije, Aneksa IV, slova i zloslutnog dejtonskog duha. Tri verzije jedne te iste priče, sagledane očima pristrasnog naratora, a konsenzusa nigdje.
Ustavnost jedne zemlje počiva na elementarnom konsenzusu svih njenih stanovnika o osnovnim vrijednostima društva i postulatima na kojima to stanovništvo baštini svoj zajednički život, iskazanom kroz društveni ugovor. Uporedna pravna i politikološka, teorijska nauka razlikuje dvije vrste tog društvenog ugovora: američki ili anglosaksonski i evropski ili kontinentalni.
Za američku ustavnu tradiciju je karakteristično postojanje tzv. horizontalnog društvenog ugovora, koji ne zahtjeva istorijsku dubinu i zavještanje, već potencira saglasnost građana koji društvenim ugovorom u sadašnjosti uređuju svoje međusobne odnose zarad sveopšteg blagostanja. To je tipičan primjer liberalnog ustava gdje je građanima zabranjeno da u javnu sferu ustavnog odlučivanja unose svoje individualne, privatne identitete.
Takav jedan liberalan ustav ne dozvoljava nadmetanje privatnih identiteta za dominaciju u javnoj sferi, već insistira na identitetu građanina koji je jednak u pravima i obavezama naspram drugih članova društva, potpisivača društvenog ugovora. S druge strane, kontinentalni ili evropski društveni ugovor zahtjeva postojanje tzv. vertikalnog društvenog ugovora, koji podrazumijeva inkorporaciju društvenih mitova i istorijskih zavještanja svih pripadnika društva.
U ustavima ovog tipa uvijek postoji dominantan privatni identitet građana koji se nametnuo kao većinski u javnoj sferi i ustav kao sveopšti dokument je prihvatio njegovu dominaciju. Zbog svega navedenog, za američko tlo se kaže da baštini liberalnu ustavnu tradiciju, dok se za evropsko tlo kaže da je nastalo na temeljima konzervativne, demohrišćanske ustavne tradicije.
Gdje je u svemu tome Bosna i Hercegovina? Ustav Bosne i Hercegovine je prema svojoj formi i sadržini klasičan akt američke pravne tradicije. Kroz preambulu i ostale anekse Dejtonskog mirovnog sporazuma koji imaju ustavni karakter, ustav BiH je donekle dobio konture ustava kontinentalnog tipa. Problem ustavnog uređenja BiH je dvostruk.
Prvi problem se sastoji u nesposobnosti ustava Bosne i Hercegovine da u sebe inkorporira istorijsko zavještanje, kontinuitet, simbole, istorijske ličnosti i mitove koje građani njeguju u sjećanju, jer je pisan perom američkog ustavotvorca. Ovo je isključivo strukturalni problem. Drugi problem je sadržinske prirode, a sastoji se u nemogućnosti dogovora među građanima odnosno narodima Bosne i Hercegovine koje je to istorijsko zavještanje, koji kontinuitet, koji simboli, istorijske ličnosti i mitovi treba da budu inkorporirani u ustav Bosne i Hercegovine.
Eskalacija problema koje spominjem svake godine se dešava krajem mjeseca novembra. Izostanak konsenzusa o pomenutim pitanjima i nepostojanje Zakona o praznicima u Bosni i Hercegovini stvorilo je situaciju u kojoj svake godine entitetske vlasti mimo zakona, arbitrarno proglašavaju za neradne dane one dane koji su saglasni sa njihovim privatnim identitetom i njihovom vizijom dobrog života u Bosni i Hercegovini. Novembarsko nesuglasje oko svetkovina koje će se praznovati i načina na koji će se praznovati ima dublju genezu nego što se na prvi pogled čini.
Nesuglasje odražava nesposobnost građana Bosne i Hercegovine da postignu vertikalni društveni sporazum i dogovore minimalni konsenzus o zajedničkom istorijskom zavještanju, simbolima, događajima i mitovima koje svi građani Bosne i Hercegovine doživljavaju na isti način. Ustav, onakakav kakav jeste, pisan perom američkog ustavotvorca, ostavio je ove stvari ad acta, smatrajući ih kao irelevantne za život građana.
Danas, nakon dvadeset godina života pod dejtonskim ustavom, jasna je potreba donošenja ustava koji će svojom sadržinom definisati osnovne postulate državnosti Bosne i Hercegovine i društvene dinamike koja vlada u javnom diskursu. Ili jednostavno, neophodno je one društvene odnose koje imamo u praksi pretočiti u tekst ustava.
Odluka Ustavnog suda BiH o neustavnosti 9. januara kao dana Republike Srpske još je jedna u nizu anomalija koje je dozvolio postojeći ustav. Istorijski utemeljenu činjenicu, proglašenje Republike Srpske 9. januara, Ustavni sud je relativizovao objašnjenjem da je 9.januar vjerski praznik koji doživljavaju samo pripadnici jednog naroda. Relativizacija ovog datuma ostvarena je odlukom tijesne većine, 5:4. Za odluku su glasale strane sudije i sudije iz reda bošnjačkog naroda, dok su srpske i hrvatske sudije bile protiv.
Apsurdno je, dakle, tumačenje ustava na način da njegove odredbe različito zvuče sudijama istog pravničkog obrazovanja, iste pravničke prakse, iste starosne dobi, ali različite etničke pripadnosti. Apsurdna je i reakcija srpske političke javnosti koja se godinama zaklanjala za slovo dejtonskog mirovnog sporazuma kao za svetinju, a sad kad odluka izvorne dejtonske institucije nije u skladu sa njihovim viđenjem dobrog života u Bosni i Hercegovini, proglašavaju odluke suda nelegitimnim.
Problem ustavnosti u BiH nije samo sadržinski, već je prvenstveno strukturalni, pa tek onda sadržinski. Bosni i Hercegovini je neophodan jedan rigidan i obiman ustav koji će u svoj tekst što preciznije preslikati trenutne društvene odnose koji vladaju u BiH. Taj ustav treba da bude ustav kontinentalnog tipa, sa istorijskom dubinom, mitovima i simbolima svih društvenih grupa koje žive na prostoru BiH.
Takav ustav se donosi putem svedruštvene deliberacije i njegov cilj ja da politizuje privatne identitete koje građani imaju, a za koje smatraju da su bitni pri određivanju njihovih političkih prava i inkorporira te identitete u ustav. Za to je neophodan sveopšti društveni konsenzus od koga smo, nažalost, još uvijek prilično daleko.