„JA SAM SAMO PUŠIO SVOJU LULU“
Odbrana Draže Mihailovića na suđenju 1946. godine tekla je
otprilike onako kako je prikazano u rečenici iz naslova. Draža se branio tako
da je izgledalo kako nije bio obaviješten o ponašanju svojih komandanata, koji
su, po njemu, često radili suprotno njegovoj politici i naredbama. Iz njegove
odbrane, kad bi joj se vjerovalo i ako joj se vjeruje, moglo bi se zaključiti da
je četnički pokret bio skup komandanata, vojvoda i vojnika koji su kao
razularena gomila, bez ikakvog plana i vođstva, radili šta su htjeli. Istini za
volju, takva odbrana Draže Mihailovića bila je jedino moguća. Suočen sa brojnim
dokazima, Draža se branio zaboravom ili neobaviještenošću. Na stranu što to
nije bila odbrana časnog čovjeka, jer je Draža, nastojeći da sačuva svoju glavu
i obraz pred istorijom, svu odgovornost prevalio na svoje potčinjene
komandante, umjesto da, kao vođa jednog vojnog i političkog pokreta, preuzme
odgovornost za politiku koju je vodio tokom četiri ratne godine.
Danas, kada predstavnici Republike Srbije obilježavaju 9. maj,
Dan pobjede nad fašizmom, Srbija (a i Republika Srpska) suočava se sa velikim
paradoksom – odajući počast Crvenoj armiji, vrši se rehabilitacija onih koji su
bježali pred Crvenom armijom. Sud treba da donese odluku u postupku
rehabilitacije Draže Mihailovića, a odluka će sigurno biti pozitivna. Takva
odluka znači da će revizija istorije, koja je započela još u Miloševićevo
vrijeme, a nastavljena za Đinđićeva i Koštuničina vakta, donošenjem zakona o
izjednačavanju prava partizana i četnika, sada dobiti sudski epilog – sud će
potvrditi da četnici nisu bili saradnici okupatora i da nisu vršili zločine nad
civilima i ratnim zarobljenicima, nego
da su osuđivani samo zato što su bili politički i ideološki protivnici komunista.
Jer, da su sve to bili i sve to radili, rehabilitacija ne bi bila moguća. Kad
ta odluka bude donesena, 9. maj će u Srbiji ostati samo mrtvo slovo na papiru,
zaista će moći da se slavi još samo kao Dan Evrope a više ne i kao Dan pobjede
nad fašizmom. Kad rehabilitujete one koji su sa fašistima bježali iz vlastite
zemlje, onda više nemate moralno pravo da slavite Dan pobjede nad fašizmom.
Neka oproste oni čiji su djedovi za vrijeme Drugog svjetskog rata jeli
italijanske makarone i fotografisali se sa njemačkim oficirima, ali tako je.
Čemu služi
rehabilitacija?
Zagovornici rehabilitacije govore da ona treba da bude izvršena
s ciljem ispravljanja nepravde, koja se ogledala u tome što je Draža osuđen u
montiranom procecu, u kome se nije mogao slobodno braniti, a bez dovoljno
dokaza o njegovoj krivici. Zvanično objašnjenje, međutim, ide i dalje od ovoga.
Prema zagovornicima rehabilitacije, treba osnažiti ideju da je četnički pokret
bio antifašistički pokret koji je imao drugačiju vojnu i političku strategiju
od partizanskog, da nije bio ideološki usmjeren, te da je poražen prvenstveno
zato što je svjetska politika pred kraj Drugog svjetskog rata vjerolomno
okrenula leđa Draži. Najjednostavnije rečeno, Draža nije bio ideološki
zagrižen, samo je želio da sačuva svoj narod, želio je da se bori protiv
okupatora, ali se plašio represalija, a nije bio nimalo kriv što su mu Britanci
okrenuli leđa jer su od kraja 1943. godine imali drugačiju računicu u svojim
pregovorima sa Sovjetima.
Rehabilitacija treba da posluži i ostvarivanju ideje
nacionalnog pomirenja, koje je moguće tek kad sa četnika bude skinut žig
nacionalnih izdajnika i zločinaca. Ta ideja svojevremeno je predstavljala jedan
od razloga donošenja zakona kojim su izjednačena prava partizana i četnika u Srbiji.
Rehabilitacija navodno treba da doprinese prevazilaženju nacionalnih podjela
koje su komunisti započeli kada su u Srbiji 1941. godine razbuktali požar
građanskog rata. Pritom, zaboravlja se da su komunisti pružili ruku pomirenja
svim četnicima (i ne samo četnicima) koji nisu okrvavili ruke zločinima, jer je
Tito 1944. godine dao amnestiju svima koji nisu vršili zločine. Nakon toga,
mnogi četnici su napustili Dražu. Ostali su oni koji zbog izvršenih zločina
nisu imali kud, kao i oni koji su ideološko-politički pripadali četničkom
pokretu, pa ga zbog toga nisu željeli napustiti. Ali, sa takvima nacionalno
pomirenje nije moguće.
U suštini, nova vladajuća klasa u Srbiji i njene političke
stranke, u širokom rasponu od Demokratske stranke i Demokratske stranke Srbije,
do Srpske napredne stranke i Socijalističke partije Srbije, imaju potrebu da
svojoj vladavini daju dublje ideološko-političko i istorijsko utemeljenje. One
ne žele da budu tikva bez korjena. Pogotovo zato što se njihovi stavovi ideološko-politički
podudaraju sa stavovima političkih stranaka koje su postojale prije Drugog
svjetskog rata, a koje su činile okosnicu političkog krila četničkog pokreta.
Srpske političke stranke, dakle, smatraju normalnim da zagovaraju
rehabilitaciju Draže Mihailovića, jer one time na izvjestan način rehabilituju
same sebe, rehabilitujući svoje ideološke preteče iz srpskih predratnih
političkih stranaka.
Osim toga, rehabilitacija Draže Mihailovića znači udar na
omrznuti komunizam, jer su partizanski pokret predvodili komunisti.
Rehabilitacija Draže Mihailovića znači nastavak ideološkog obračuna sa
komunizmom, koji dosad nije završen. Može izgledati paradoksalno, ali taj
obračun neće biti okončan ni nakon rehabilitacije, jer neoliberalni kurs
političkih elita Srbije čini i činiće sve više primamljivim komunističke ideje,
makar u Srbiji, istina zasad, ne bilo komunističke partije.
Tvrdoglave činjenice
smetaju
Dogma koja se često izgovara na našim prostorima je da
pobjednici pišu istoriju. Nju pišu činjenice, a pobjednici samo imaju monopol
na tumačenje činjenica. Ali, ako su pobjednici imali taj monopol poslije 1945.
godine, imaju ga i danas. Samo što se danas radi o drugim pobjednicima. Analiza
medijskog izvještavanja to jasno potvrđuje. Kao i sadržaj udžbenika istorije.
Slično važi i za postupak rehabilitacije Draže Mihailovića. Udžbenike istorije
pisali su pripadnici revizionističke struje, oni koji četnički pokret, za
razliku od partizanskog, vrednuju pozitivno. U medijima se skoro isključivo
čuju njihovi stavovi o tome zašto je rehabilitacija potrebna. Sud će donijeti
odluku o rehabilitaciji na osnovu iskaza pripadnika ove revizionističke struje.
Drugačija ili suprotna mišljenja skoro je nemoguće čuti i
pročitati iako formalno nisu zabranjena. U javnosti je stvorena takva atmosfera
da drugačija mišljenja nisu poželjna. Čak se smatraju suvišnim, jer su
decenijama bila zastupana a sad je vrijeme da budu zamijenjena
revizionističkim. Dakle, revizionisti ne misle da je potrebno da se sukobe
različiti pristupi i argumenti, već je potrebno da njihovo viđenje postane i
ostane dominantno. Otud, u Srbiji nema pokušaja da se razvije istinska
akademska rasprava, niti da javnosti budu ponuđeni različiti argumenti i
viđenja rehabilitacije Draže Mihailovića.
Ovakva situacija uslovljena je antiintelektualnim i
birokratskim pristupom problemu rehabilitacije. Pristup je antiintelektualni
zato što se zagovornici rehabilitacije oslanjaju na monopol koji su ostvarili u
sredstvima javnog informisanja, obrazovnom sistemu i političkim institucijama.
Zato, njima nije potrebna rasprava. Oni ne osjećaju potrebu da svoje stavove
dokažu i da za njih dobiju potvrdu akademske zajednice i šire javnosti. Njima
je dovoljno što su njihovi stavovi prihvaćeni u političkim institucijama. Zato
je ovaj pristup i birokratski.
Samim tim, sudska rehabilitacija je politička a ne pravna
odluka. Ona je pripremljena dugogodišnjim oblikovanjem javnog mnjenja, koje su
vršili pripadnici revizionističkog pravca u akademskoj zajednici i pripadnici
političke elite. Odluku o rehabilitaciji donose sudije koje ocjenjuju
istorijske činjenice ili, tačnije, određenu interpretaciju dijela istorijskih
činjenica. Kao stručnjaci koji treba da „pomognu“ sudijama u donošenju odluke
javljaju se upravo pripadnici revizionističke struje. Sudija se stavlja u ulogu
koja mu ne može pripadati – treba da ocjenjuje one istorijske činjenice koje mu
budu predstavljene u postupku. Kao da je učesnik neke naučne konferencije ili
student na fakultetu, koji treba da se opredijeli za jedno viđenje istorijskih
događaja. Sudija neće analizirati sve one dokaze koji su izvedeni tokom
postupka Draži Mihailoviću 1946. godine. On neće analizirati iskaze svjedoka,
niti brojna dokumenta koja svjedoče o Draži Mihailoviću i četničkom pokretu.
Ali, ako to ne uradi, kako može donijeti valjanu odluku o rehabilitaciji? Ne
može i neće, ali i nema potrebe – odluka je davno donesena.
Pošto se rehabilitacija, prema Zakonu o rehabilitaciji, odnosi,
između ostalog, na osobe koje su lišene živote iz političkih i ideoloških
razloga, rehabilitacija Draže Mihailovića znači priznanje države Srbije da on
nije osuđen kao saradnik okupatora i ratni zločinac već kao politički i
ideološki protivnik komunista. Pošto je komunistički vođena
Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije pobijedila u ratu, Draža se borio
protiv te vojske (u stvari, borio se samo protiv te vojske!), a njega je na
smrt osudio sud koji je uspostavljen u državi koju je stvorila ta vojska,
slijedi da je on likvidiran kao politički protivnik komunizma! Ovakva logika
slijedi iz Zakona o rehabilitaciji, nju slijedi sud, a nametnuli su je
politička elita i istoričari-revizionisti. Takva logika oslobađa bilo koga
opovrgavanja svega onoga što je, na osnovu brojnih dokaza, utvrđeno na suđenju
Draži Mihailoviću. Jer, sve to je utvrdio komunistički sud! Dakle, Draži su
sudili pobjednici, pa suđenje nije moglo biti pošteno. Međutim, sva suđenja
poslije Drugog svjetskog rata organizovali su pobjednici. De Gol je organizovao
suđenje maršalu Petenu, ali u Francuskoj nikome ne pada na pamet da traži
rehabilitaciju ovog drugog. Uopšte, nakon bilo kog rata, suđenje može da
organizuje samo pobjednik. Da li to znači da su sva suđenja koja su
organizovana u ma kojoj državi i ma kome, samim tim nepoštena? Da li to znači
da je bez značaja to što je Draža imao dvojicu advokata i što je suđenje bilo
javno, uz prisustvo stranaca?
Jugoslovenski sud je 1946. godine utvrdio dovoljno činjenica
koje potvrđuju da je Draža Mihailović izvršio najteža krivična djela zbog kojih
je osuđen. Tadašnji sud bavio se saradnjom Dražinih komandanata (pa i njegovom)
sa okupatorima, što Draži ne samo da je bilo poznato (i što on nije sprečavao),
nego je predstavljalo strategiju četničkog pokreta. Dokazano je da je četnički
pokret počeo bratoubilački rat u Srbiji 1941. godine i to nastavio u Bosni, u
zimu i proljeće 1942. godine. Dokazano je da su četnički komandanti izvršili
pokolje muslimanskog stanovništva u Bosni i Sandžaku, kao i da su terorisali
Srbe u Srbiji. Dug je spisak desetina hiljada ubijenih Srba, Muslimana i
Hrvata. Tačno se zna koja lica, iz kog razloga i u kojim okolnostima su
ubijana. Dokazano je da su se, na primjer, četnici Momčila Đujića izvukli iz
Dalmacije tako što su dobili dozvolu Ante Pavelića da mirno prođu do Slovenije.
Revizionisti se time uopšte ne bave. Današnji sud okreće glavu od tih
činjenica.
Da bi rehabilitacija bila opravdana, bilo bi potrebno još
jednom ispitati i opovrgnuti sve ovo i mnogo drugih činjenica. Revizionisti to
i ne pokušavaju. Oni skreću polemiku na priču o pasjim grobljima, Blajburgu,
divljim strijeljanjima u Srbiji i drugim temama koje njima odgovaraju. Time
dokazuju da zapravo nemaju nikakve argumente. Jer, ovdje nije riječ o
rehabilitaciji partizana već četnika. Nije riječ o rehabilitaciji Josipa Broza
Tita već o rehabilitaciji Draže Mihailovića. Zato, treba dokazati da nije
istina ono zbog čega je Draža Mihailović osuđen. Dosad nismo čuli i pročitali
ništa što bi dovelo u pitanje valjanost dokaza koji su izneseni još 1946.
godine. Kad revizionistima spomenete slovo „Z“ i crne trojke, oni vam kažu da
su komunisti 1944. godine strijeljali beogradske buržuje. Kad im spomenete
četnička klanja u Foči i Bijelom Polju, oni vam kažu da su četnici ubijani u
Sloveniji 1945. godine. Kad im spomenete da su četnici tokom četiri godine
služili svim okupatorima i potpisivali sporazume sa ustašama, oni vam spomenu
martovske pregovore.
I, tako u nedogled. Igraju se gluvih telefona i zamjene teza. Proklete
činjenice, kad bi ih neko mogao izbrisati. Kad bi barem neki beogradski sud
mogao presuditi da iz arhiva i iz pamćenja ljudi nestanu dokumenti koji nude za
revizioniste neprijatne dokaze. Ah, kad bi…