Grenland se posljednjih nedjelja ponovo našao u fokusu svjetske javnosti nakon izjava američkog predsjednika Donalda Trampa o mogućnosti da Sjedinjene Američke Države preuzmu ovo arktičko ostrvo od Danske. Tramp je poručio da bi se to moglo dogoditi “na ovaj ili onaj način” čak i uz vojnu opciju, čime je otvorio pitanja suvereniteta, istorijskog naslijeđa i prava stanovnika Grenlanda na samoodređenje.
Da bi se razumjela savremena situacija, neophodno je vratiti se unazad i sagledati dugu istoriju odnosa Grenlanda i Evrope.
Prvi dolazak Nordijaca na Grenland vezuje se za Erika Crvenog, vikinškog moreplovca koji je krajem 10. vijeka prognan sa Islanda. Oko 985. godine osnovao je prva naselja na jugu ostrva. Naziv “Grenland”, odnosno “Zelena zemlja” odnosio se na relativno plodne južne fjordove, ali je vjerovatno imao i marketinšku svrhu, kako bi privukao nove doseljenike.
Ta nordijska zajednica vijekovima je bila dio sjevernoatlantskog prostora pod norveškom vlašću, ali početkom 15. vijeka nestaje. Razlozi nisu do kraja razjašnjeni i obuhvataju zahlađenje klime tokom malog ledenog doba, ekonomsku izolaciju i sukobe sa Inuitima, koji su se u tom periodu proširili Grenlandom i postali dominantno stanovništvo.
Novi period počinje 1721. godine dolaskom misionara Hansa Egedea, uz podršku tadašnje danske-norveške krune. Egede je namjeravao da pronađe potomke Vikinga, ali je zatekao isključivo Inuite. Njegova misija se tada usmjerila na hrišćanizaciju domorodačkog stanovništva, čime je započeo kolonijalni period.
Tokom 18. i 19. vijeka Grenland je politički i ekonomski bio čvrsto vezan za Dansku, uz izraženu paternalističku kolonijalnu politiku. Nakon razdvajanja Danske i Norveške 1814. godine, Grenland je ostao pod danskom upravom. Američko priznanje danskog suvereniteta 1916. godine, u okviru kupovine Danskih Zapadnih Indija, dodatno je učvrstilo takav status.
Njemačka okupacija Danske 1940. godine dovela je Grenland u specifičan položaj. Zbog strateškog značaja ostrva, Sjedinjene Američke Države prihvatile su ponudu danskog ambasadora Henrika Kaufmana, koji je omogućio Amerikancima da koriste vojne baze. Time je započela trajna američka vojna prisutnost na Grenlandu.
Poslije rata Danska je poštovala ove sporazume, a njenim ulaskom u NATO 1949. godine Grenland je postao važan dio zapadne bezbjednosne arhitekture, naročito tokom hladnog rata.
Pod pritiskom Ujedinjenih nacija i procesa dekolonizacije, Grenland je 1953. godine formalno integrisan u Dansku kao njen sastavni dio i dobio je dva mjesta u danskom parlamentu. Autonomija je uvedena 1979, a dodatno proširena 2009. godine, kada je Grenland stekao pravo da putem referenduma proglasi nezavisnost.
Želja za nezavisnošću i strah od nje
Iako istraživanja pokazuju da većina stanovnika dugoročno podržava nezavisnost, postoji i snažan strah da bi ona mogla ugroziti socijalni sistem. Ostrvo ima oko 56 do 57 hiljada stanovnika, izuzetno teške klimatske uslove i veoma je finansijski zavisno od godišnjih transfera iz Danske, koji čine gotovo polovinu javnog budžeta.
U takvom okruženju Donald Tramp je, pozivajući se na nacionalnu bezbjednost, strateški položaj Grenlanda na najkraćoj ruti između Evrope i Sjeverne Amerike, kao i bogatstvo rijetkih minerala, otvoreno govorio o američkom preuzimanju ostrva.
Njegova retorika označila je prekid sa dotadašnjom američko-danskom praksom poznatom kao “grenlandske karte”, prema kojoj je postojanje američkih baza smatrano dovoljnim doprinosom Danske NATO-u. Umjesto saradnje, Trampova administracija optužila je Dansku za neodgovornost, što je izazvalo snažne reakcije i u Kopenhagenu i u Nutu, prestonici Grenlanda.
Ankete sprovedene 2025. godine pokazuju da tek šest odsto Grenlanđana podržava pripajanje SAD, dok se tome protivi oko 85 odsto stanovništva. Sve političke stranke na Grenlandu zajednički su odbacile ideju aneksije. Istovremeno, Danska i Grenland ističu da pravo na samoodređenje mora biti temelj svake buduće odluke.
Grenland danas ima poseban status u odnosima sa Evropskom unijom kao prekomorska teritorija, a njegova budućnost ostaje otvorena između težnje ka nezavisnosti, nastavka saradnje sa Danskom i sve većih interesa velikih sila u arktičkom regionu, prenosi “24Sedam“.