Iran je zemlja čija istorija obuhvata više od dve i po hiljade godina i čiji su tragovi duboko utkani u razvoj civilizacije. Danas u ovoj državi živi više od 88 miliona ljudi, a po površini i značaju spada među dvadeset najvećih zemalja sveta. Naziv Iran u zvaničnoj je upotrebi od 1935. godine i doslovno znači zemlja Arijaca. Ranije se u zapadnom svetu mnogo češće koristio naziv Persija, koji potiče od antičke pokrajine Persis.
Još u 6. veku pre nove ere na prostoru današnjeg Irana nastalo je Ahemenidsko carstvo, jedna od najvećih država starog sveta. U vreme najveće moći prostiralo se na oko 5,5 miliona kvadratnih kilometara i obuhvatalo gotovo polovinu tadašnjeg svetskog stanovništva.
Perzija i Persijanci
Ceremonijalna prestonica ovog carstva bio je Persepolis, monumentalni grad podignut oko 518. godine pre nove ere. Kompleks se prostirao na više od 125.000 kvadratnih metara i danas se nalazi na listi svetske kulturne baštine UNESCO-a.
Osnivač carstva Kir Veliki osvojio je 539. godine pre nove ere Babilon, čime je učvrstio dominaciju Persije na Bliskom istoku. Njegov naslednik Darije I reorganizovao je ogromnu državu u približno dvadeset administrativnih oblasti koje su se nazivale satrapije. Ujedno je izgradio i čuvenu Kraljevsku cestu dugu oko 2.500 kilometara, koja je značajno ubrzala komunikaciju, trgovinu i upravljanje carstvom.
Perzijska kultura ostavila je dubok trag i u umetnosti pejzažnog uređenja. Čuveni perzijski vrtovi, oblikovani simetrično i ispunjeni fontanama i kanalima, predstavljali su simbol raja i harmonije. Upravo taj koncept inspirisao je kasnije vrtove širom islamskog sveta, ali i neka od najpoznatijih mesta na svetu poput vrtova oko Tadž Mahala u Indiji ili kompleksa Alhambra u Španiji.
Persija je već u ranom srednjem veku razvila napredne metode izdvajanja mirisa iz cveća i voća. Na tom prostoru nastali su prvi sistematski pristupi proizvodnji parfema, koji su se kasnije proširili u Evropu i širom Bliskog istoka.
Zemlja i ljudi
Persijski jezik, poznat kao farsi, pripada indoevropskoj jezičkoj porodici i danas ga kao maternji govori više od 70 miliona ljudi. Glavni grad Teheran jedan je od najvećih urbanih centara regiona. U užem gradskom području živi više od devet miliona stanovnika, dok čitava metropolitanska oblast broji više od 14 miliona ljudi.
Iran je zemlja velikih geografskih kontrasta. Najviši vrh države je planina Damavand visoka 5.610 metara, ujedno i najviši vulkan u Aziji. Na drugoj strani spektra nalazi se pustinja Lut, gde su satelitska merenja zabeležila temperaturu tla od čak 70,7 stepeni Celzijusa, što je jedna od najviših ikada registrovanih temperatura na planeti.
Zemlja raspolaže i ogromnim energetskim resursima. Procene pokazuju da Iran poseduje približno deset odsto svetskih rezervi nafte i oko 17 procenata rezervi prirodnog gasa. Većina stanovništva je muslimanske veroispovesti, a između 90 i 95 procenata vernika pripada šiitskoj grani islama, zbog čega se Iran smatra najvećom šiitskom državom na svetu. Nakon revolucije 1979. godine uspostavljena je Islamska Republika, politički sistem koji kombinuje izabrane institucije i snažno versko vođstvo.
Matematika, medicina i obrazovanje
Perzijska civilizacija ostavila je dubok trag i u razvoju nauke. U 9. veku učenjak Muhamed ibn Musa al Hvarizmi postavio je temelje algebre. Njegovo delo „Al-Kitab al-mukhtasar fi hisab al-jabr wa-l-muqabala“ dalo je ime matematičkoj disciplini koja se danas naziva algebra. Upravo iz njegovog imena nastala je i reč algoritam.
U 11. veku poznati naučnik Omar Hajam izradio je izuzetno preciznu reformu kalendara. Greška tog sistema iznosila je približno jedan dan na oko 5.000 godina, što ga je činilo tačnijim od tada korišćenog julijanskog kalendara.
U oblasti medicine posebno se istakao lekar i filozof Ibn Sina, na Zapadu poznat kao Avicena. Njegovo monumentalno delo „Kanon medicine“, napisano početkom 11. veka, predstavljalo je jednu od najuticajnijih medicinskih knjiga u istoriji. U njemu su sistematski obrađeni dijagnostika, farmakologija i klinička praksa, a knjiga je vekovima bila osnovni udžbenik na evropskim medicinskim univerzitetima sve do 17. veka. U delu je opisano više od 700 lekova, uz detaljna klinička zapažanja zasnovana na empirijskom pristupu.
Danas Iran ima relativno visoku stopu pismenosti koja prelazi 85 procenata, dok u sistemu visokog obrazovanja učestvuju milioni studenata. Poslednjih decenija zemlja je razvila snažan naučni sektor. Prema međunarodnim bibliometrijskim analizama, broj naučnih radova iz oblasti inženjerstva, medicine i prirodnih nauka višestruko je porastao, što Iran svrstava među aktivnije naučne zajednice u regionu.
Izvor: Pun kufer