Rat između Izraela i Irana ponovo je otvorio pitanje koje već decenijama određuje sudbinu Bliskog istoka: ko je zapravo na čijoj strani u ovom komplikovanom geopolitičkom sukobu.
Na prvi pogled, sukobi u regionu djeluju kao nepovezana serija ratova i kriza – od Gaze i Libana do Jemena, Sirije i Persijskog zaliva. Međutim, kada se pažljivije pogleda, mapa Bliskog istoka može se podijeliti na tri glavna tabora: zemlje koje podržavaju Iran, države koje mu se oštro suprotstavljaju i one koje pokušavaju da ostanu neutralne.
U pozadini svega nalazi se istorijski sukob star više od 1.400 godina – rivalstvo između dvije glavne grane islama: sunita i šiita, piše Dejli mejl.
Stari vjerski sukob koji i danas oblikuje politiku
Više od 80 odsto muslimana u svijetu pripada sunitskoj grani islama. Oni čine većinu u većini arapskih zemalja, kao i u Pakistanu.
Sa druge strane, Iran je najvažnija šiitska država. Šiitska većina postoji i u Iraku i Azerbejdžanu, dok velike šiitske zajednice žive u Libanu, Jemenu, Saudijskoj Arabiji i Bahreinu.
Razlike između ove dvije verske tradicije nisu samo teološke. Šiiti vjeruju da njihovi verski lideri – ajatolasi – imaju poseban božanski autoritet i da u nekim slučajevima potiču od proroka Muhameda. Sunitski islam, međutim, nema jedinstvenu versku hijerarhiju, već se autoritet verskih vođa zasniva na njihovom znanju i ugledu.
Ovaj jaz postao je ključni politički faktor nakon Iranske revolucije 1979. godine, kada je ajatolah Ruholah Homeini srušio prozapadnog šaha i uspostavio islamsku republiku. Od tada Teheran pokušava da proširi svoj uticaj među šiitskim zajednicama širom regiona.
Blok zemalja bliskih Iranu
Iran danas ima nekoliko ključnih saveznika ili partnera u regionu.
Među njima je Liban, gde šiitski pokret Hezbolah predstavlja najvažnijeg iranskog saveznika i djeluje kao vojna sila protiv Izraela.
Irak je još jedna država u kojoj Iran ima snažan politički uticaj. Oko 60 odsto stanovništva te zemlje su šiiti, a pojedine političke stranke održavaju bliske veze sa Teheranom. Irak je takođe energetski zavisan od iranske električne energije.
Jemen predstavlja još jednu ključnu tačku sukoba. Šiitski pokret Huti, koji kontroliše veliki deo zemlje uključujući glavni grad Sanu, smatra se iranskim saveznikom i već godinama vodi rat protiv koalicije koju predvodi Saudijska Arabija.
U ovaj krug često se ubraja i Turska, iako je sunitska država i članica NATO-a. Ankara održava ekonomske veze sa Iranom, posebno u oblasti energetike, dok predsjednik Redžep Tajip Erdogan redovno kritikuje izraelsku politiku.
Zemlje koje pokušavaju da ostanu neutralne
U regionu postoje i države koje pokušavaju da balansiraju između suprotstavljenih blokova.
Egipat, najmnogoljudnija arapska zemlja sa više od 100 miliona stanovnika, održava oprezne odnose i sa Zapadom i sa Iranom, ali je ekonomski zavisan od pomoći bogatih zalivskih monarhija.
Oman je tradicionalno posrednik između Irana i Zapada. Ova država na ulazu u Hormuški moreuz često igra ključnu diplomatsku ulogu u pokušajima smirivanja tenzija.
Sličnu strategiju vodi i Pakistan, koji je saveznik Saudijske Arabije, ali zbog velike šiitske manjine nastoji da zadrži stabilne odnose i sa Iranom.
Države koje se suprotstavljaju Iranu
Najveći protivnik Irana u regionu je Saudijska Arabija, koja se smatra liderom sunitskog sveta. Rivalstvo između Rijada i Teherana utiče na gotovo sve sukobe na Bliskom istoku, od Jemena do Sirije.
Uz Saudijsku Arabiju, u antiiranskom bloku nalaze se i Ujedinjeni Arapski Emirati, Bahrein, Kuvajt i Jordan, države koje imaju bliske bezbjednosne veze sa Sjedinjenim Američkim Državama.
Katar predstavlja poseban slučaj. Iako deli ogromna gasna polja sa Iranom i ranije je održavao relativno dobre odnose sa Teheranom, istovremeno je domaćin najveće američke vojne baze u regionu.
U sukobu sa Iranom nalazi se i Azerbejdžan, koji održava blisku vojnu saradnju sa Izraelom i kupuje izraelsko oružje.
Energetska i geopolitička bomba
U središtu ovog složenog sistema saveza nalaze se ogromni energetski resursi regiona. Države Persijskog zaliva zavise od izvoza nafte i gasa, dok se ključne svjetske pomorske rute nalaze upravo u ovom regionu.
Ormuski moreuz, kroz koji prolazi gotovo petina svjetske nafte, posebno je osjetljiva tačka. Svaka blokada tog prolaza mogla bi izazvati globalni energetski šok.
Zbog toga analitičari upozoravaju da bi eskalacija sukoba između Irana, Izraela i njihovih saveznika mogla imati posljedice daleko izvan Bliskog istoka.
Kako je nedavno upozorio jedan bivši komandant NATO-a, region se danas nalazi „opasno blizu šireg globalnog sukoba“, u kojem bi lokalni rat lako mogao prerasti u mnogo širu konfrontaciju velikih sila.