– U napadima u New Yorku, Pentagonu i kod Shanksvillea u Pennsylvaniji poginulo je 2.977 ljudi, što je pokrenulo ratove pod vodstvom SAD-a, sveobuhvatne sigurnosne zakone i globalnu eru borbe protiv terorizma
– Od Afganistana i Iraka do Guantanama, uz uspon terorističke grupe ISIS, ovi napadi su preoblikovali vanjsku politiku, nadzor, sigurnost u zračnom saobraćaju i muslimanske zajednice širom svijeta
ISTANBUL (AA) – Dvadeset pet godina nakon napada 11. septembra 2001. godine, njihove posljedice i dalje oblikuju globalnu politiku, sigurnosnu politiku i sukobe, od Bliskog istoka do Južne Azije, javlja Anadolu.
Napadi, koje je izvelo 19 otmičara iz Al-Kaide koristeći četiri putnička aviona, odnijeli su živote 2.977 ljudi u Svjetskom trgovinskom centru u New Yorku, Pentagonu kod Washingtona i u blizini Shanksvillea u Pennsylvaniji.
Ti događaji su pokrenuli “rat protiv terorizma” pod vodstvom SAD-a, prvo aktiviranje NATO-ove klauzule o kolektivnoj odbrani, invaziju na Afganistan, stvaranje novih američkih sigurnosnih institucija, sistem pritvora u Guantanamu, rat u Iraku, uspon novih militantnih pokreta i, dvije decenije kasnije, povratak talibana na vlast.
Globalne posljedice ere nakon 11. septembra proširile su se daleko izvan početnih poprišta sukoba. Prema podacima projekta “Troškovi rata” (Costs of War) Univerziteta Brown, sukobi nakon 11. septembra uzrokovali su više od 900.000 direktnih smrtnih slučajeva, uključujući više od 400.000 civila, dok je američka savezna vlada do 2021. godine potrošila ili se obavezala na troškove veće od osam biliona dolara (6,9 biliona eura).
Osim direktnih borbenih dejstava, procjenjuje se da je između 3,6 i 3,8 miliona ljudi indirektno izgubilo život uslijed razaranja povezanih s ratom, bolesti, pothranjenosti i kolapsa infrastrukture u zonama sukoba u Afganistanu, Pakistanu, Iraku, Siriji i Jemenu.
U nastavku slijedi hronologija ključnih događaja od 2001. godine do 25. godišnjice.
– 11. septembar 2001: Al-Kaida napada SAD –
Četiri oteta aviona korištena su u koordiniranim napadima na SAD. Let 11 kompanije American Airlines udario je u Sjeverni toranj Svjetskog trgovinskog centra u 8.46 sati po lokalnom vremenu, a potom je let 175 kompanije United Airlines udario u Južni toranj u 9.03 sati po lokalnom vremenu.
Let 77 kompanije American Airlines udario je u Pentagon u 9.37 sati po lokalnom vremenu, dok se let 93 kompanije United Airlines srušio u blizini Shanksvillea u Pensilvaniji u 10.03 sati, nakon što su se putnici i posada suprotstavili otmičarima.
Ovi napadi postali su najsmrtonosniji teroristički napad na tlu SAD-a i transformisali sigurnosnu i vanjsku politiku Washingtona.
– 12. septembar 2001: NATO aktivira član 5 –
Dan nakon napada, NATO je prvi put u svojoj historiji aktivirao član 5 svog osnivačkog ugovora.
Ova odredba tretira napad na jednu članicu kao napad na sve članice. NATO je kasnije potvrdio da su napadi bili usmjereni iz inostranstva, čime je član 5 postao u potpunosti primjenjiv.
Ova odluka je internacionalizirala odgovor SAD-a i postavila temelje za podršku saveznika u kampanji u Afganistanu.
– 18. septembar 2001: Američki Kongres odobrava upotrebu sile –
Američki Kongres usvojio je rezoluciju o odobrenju upotrebe vojne sile, dajući predsjedniku široka ovlaštenja za upotrebu sile protiv odgovornih za napade 11. septembra i onih koji su im pomagali.
To odobrenje postalo je pravni temelj za američke antiterorističke operacije u više zemalja tokom narednih decenija.
– 7. oktobar 2001: SAD vrše invaziju na Afganistan –
SAD i Velika Britanija pokrenuli su operaciju “Trajna sloboda” (Enduring Freedom) protiv Al-Kaide i talibana u Afganistanu.
Washington je naveo da su talibani pružili utočište Osami bin Ladenu i Al-Kaidi. Kampanja je brzo istisnula talibane iz Kabula, ali je rat postao najduži u historiji SAD-a, trajući gotovo 20 godina.
– 26. oktobar 2001: Potpisan zakon Patriot Act –
Predsjednik George W. Bush potpisao je zakon USA Patriot Act, kojim su proširena ovlaštenja organa za provođenje zakona i obavještajnih službi nakon napada.
Pristalice su tvrdile da zakon daje vlastima sredstva za otkrivanje i sprečavanje terorizma. Kritičari su navodili da on slabi zaštitu privatnosti, proširuje nadzor i daje vladi pretjerana ovlaštenja u ime nacionalne sigurnosti. – 11. januar 2002: Guantanamo prima prve pritvorenike.
Prvi pritvorenici iz Afganistana stigli su u američku pomorsku bazu u zaljevu Guantanamo na Kubi.
Pritvorski centar postao je jedan od najkontroverznijih simbola rata protiv terora, kritikovan zbog neograničenog pritvora, prakse ispitivanja i korištenja vojnih komisija umjesto redovnih civilnih sudova.
Više od dvije decenije kasnije, zatvor je i dalje otvoren, uprkos ponovljenim obećanjima američkih administracija da će ga zatvoriti.
– 25. novembar 2002: Osnovano Ministarstvo domovinske sigurnosti –
Bush je potpisao Zakon o domovinskoj sigurnosti, stvarajući Ministarstvo domovinske sigurnosti SAD-a.
Novo ministarstvo okupilo je 22 savezne agencije u jednoj od najvećih reorganizacija američke vlade u posljednjih nekoliko decenija.
Njegovo stvaranje odražavalo je koliko je duboko 11. septembar promijenio domaću upravu, od provjere aerodroma i granične sigurnosti do odgovora na hitne slučajeve i koordinacije obavještajnih službi.
– 20. mart 2003: Snage predvođene SAD-om izvršile invaziju na Irak –
SAD i njegovi saveznici pokrenuli su rat protiv Iraka, tvrdeći da vlada Sadama Huseina posjeduje oružje za masovno uništenje i da je prekršila rezolucije UN-a.
Nisu pronađene aktivne zalihe oružja za masovno uništenje. Invazija je srušila Sadama, ali je dovela do godina pobune, sektaškog nasilja i nestabilnosti.
Rat u Iraku postao je jedno od pitanja koja su najviše podijelila javnost u eri nakon napada 11. septembra i doprinio stvaranju uslova koje su kasnije iskoristile ekstremističke grupe.
– 11. mart 2004: Bombaški napadi na vozove u Madridu –
Deset bombi eksplodiralo je u četiri prigradska voza u Madridu tokom jutarnje saobraćajne gužve. Poginula je 191 osoba, a više od 2.000 je povrijeđeno.
Napade su izveli militanti inspirisani Al-Kaidom, a dogodili su se tri dana prije općih izbora u Španiji.
Pokazali su da se prijetnja iz perioda nakon 11. septembra proširila izvan SAD-a i Afganistana, pogodivši velike evropske gradove i preoblikujući rasprave o sigurnosti širom kontinenta.
– 7. juli 2005: Bombaški napadi na londonski saobraćajni sistem –
Četiri bombaša samoubice napala su londonsku saobraćajnu mrežu, poginule su 52 osobe, a više od 770 je povrijeđeno.
Tri bombe eksplodirale su u vozovima podzemne željeznice, a četvrta u autobusu na trgu Tavistock.
Napadi su intenzivirali rasprave u Britaniji i Evropi o radikalizaciji, propustima obavještajnih službi, nadzoru, građanskim slobodama i ulozi vanjske politike u unutrašnjoj sigurnosti.
– 2. maj 2011: Osama bin Laden ubijen u Pakistanu –
Američke specijalne snage ubile su vođu Al-Kaide Osamu bin Ladena u Abbottabadu u Pakistanu, gotovo deset godina nakon napada iz 2001. godine.
Njegova smrt označila je kraj ključnog poglavlja u američkoj potrazi za vodstvom Al-Kaide, ali nije okončala širi sukob.
Do tada je Al-Kaida razvila regionalne ogranke, dok su ratovi u Afganistanu i Iraku već preoblikovali politički i militantni pejzaž širom Bliskog istoka i Južne Azije.
– 29. juni 2014: ISIS proglasio “halifat” –
Teroristička grupa ISIS proglasila je “halifat” na teritoriji koju je kontrolisala u Iraku i Siriji, s Abu Bakrom al-Baghdadijem kao vođom. ISIS je nastao iz iračkog ogranka Al-Kaide, ali se odvojio od njenog centralnog rukovodstva i izgradio teritorijalni projekat koji je bio daleko vidljiviji i brutalniji od prethodnih terorističkih mreža.
Njegov uspon označio je novu fazu u eri nakon 11. septembra: masovno regrutovanje putem društvenih mreža, priliv stranih boraca, napade na više kontinenata i vojnu kampanju predvođenu SAD-om s ciljem uništavanja njegove teritorijalne kontrole.
– 29. februar 2020.: SAD i talibani potpisuju sporazum u Dohi –
SAD i talibani potpisali su sporazum u Dohi kojim su utvrđeni uslovi za povlačenje američkih i savezničkih snaga iz Afganistana.
Sporazum je isključio afganistansku vladu iz direktnih pregovora i obavezao talibane da spriječe grupe, uključujući Al-Kaidu, da koriste afganistansko tlo za prijetnje SAD-u i njihovim saveznicima.
– 15. august 2021.: Talibani se vraćaju u Kabul –
Talibani su ušli u Kabul dok se afganistanska vlada, koja je uživala međunarodnu podršku, urušavala, a predsjednik Ašraf Gani pobjegao iz zemlje.
Snimci očajničkih evakuacija na aerodromu u Kabulu postali su jedan od ključnih trenutaka koji su obilježili kraj rata predvođenog SAD-om.
– 30. august 2021: SAD završavaju povlačenje iz Afganistana –
Pentagon je objavio završetak povlačenja američke vojske iz Afganistana, čime je okončan najduži američki rat.
Povlačenje je uslijedilo samo nekoliko dana nakon što je u samoubilačkom bombaškom napadu u blizini aerodroma u Kabulu poginulo mnogo afganistanskih civila i 13 pripadnika američkih snaga.
– 31. juli 2022: Ubijen vođa Al-Kaide Zavahiri –
U napadu američke bespilotne letjelice u Kabulu ubijen je Ajman al-Zavahiri, dugogodišnji zamjenik Bin Ladena i njegov nasljednik na čelu Al-Kaide.
Izvještaji UN-a o praćenju situacije kasnije su egipatskog militanta Saifa al-Adela označili kao de facto vođu Al-Kaide, uz napomenu da postoje nedoumice u vezi s njegovim autoritetom i lokacijom.
– 11. septembar 2026: 25. godišnjica –
Ova 25. godišnjica dolazi u trenutku kada je fizičko naslijeđe napada i dalje prisutno u New Yorku, Washingtonu i Pennsylvaniji, a političko naslijeđe vidljivo širom svijeta. Ratovi pokrenuti nakon 11. septembra formalno su okončani ili su promijenili oblik, ali njihove posljedice ostaju: proširena ovlaštenja za nadzor, transformisana aerodromska sigurnost, sporovi oko pritvaranja i mučenja, razorene države, raseljeno stanovništvo i globalna antiteroristička arhitektura koja nastavlja da se razvija.