Ovih dana put me je nanio na Kozaru – mjesto jednog od najtežih stradanja našeg naroda. To je mjesto koje svaki pripadnik srpskog naroda treba da hodočasti i svojoj djeci ispriča tragičnu sagu o Kozari.
Bitka
Kao što smo svi naučili u osnovnoj školi, ofanziva na Kozari desila se jula 1942. godine, pod kodnim nazivom „Zapadna Bosna“. Meta napada je bio Drugi krajiški „Kozarski“ narodnooslobodilački odred, koji je osnovan godinu dana ranije, a njegov prvi komandant bio je legendarni narodni heroj doktor Mladen Stojanović. Odred je nastao kao reakcija na masovne ustaške zločine i pokušaj je da se narod ovog kraja vojno organizuje i zaštiti od ustaških pogroma. U doba bitke na Kozari odred je imao oko 3 600 boraca i za partizanske standarde bio izrazito dobro naoružan. Imao je čak i dva tenka zarobljena u prethodnim okršajima sa okupatorima. Od značaja je i činjenica da je jedinica od samog početka učestvovala u borbama protiv ustaša i nacista, te su njeni borci u momentu ofanzive na Kozaru već bili poprilično iskusni i prekaljeni. Npr. 5. decembra na Mrakovici, odred je potpuno uništio Drugu bojnu Druge pješadijske pukovnije, a nakon toga i tri ustaške satnije, zarobivši veliki broj ustaša.
Napad na Kozaru imao je za cilj da uništi Kozarski odred i stanovništvo koje je odred štitio – procjenjuje se oko 80 000 civila. Neprijateljske snage brojale su oko 40 000 vojnika, glavna jedinica bila je zloglasna njemačka 714. „lovačka“ divizija od 7000 vojnika pod komandom general-majora Fridriha Štala. Početkom jula uspjeli su da uhvate partizane i narod u obruč. U više navrata pokušan je proboj, a Kozarskom odredu u pomoć je pristigla Prva krajiška udarna brigada koja je koncentrično napadala njemačko-ustaške snage pokušavajući otvoriti prolaz za izvlačenje partizana i stanovništva sa Kozare. Jednim dijelom je to uspjelo i u noći 3. na 4. jul jedan dio partizana i oko 10 000 civila uspio je da se probije iz obruča. Ostali su se raspršili u manjim grupama po šumama Kozare. Nakon toga uslijedilo je „čišćenje terena“ od strane njemačko-ustaških jedinica, koje je dovelo do masovnih zločina i deportacija. U borbama je poginulo 1 700 partizanskih boraca, a u čistkama je ubijeno oko 20 000 civilia. Procjenjuje se da je u koncentracione logore Sisak, Jasenovac i Stara Gradiška deportovano više od 68 000 civila, od toga više od 23 000 djece. Ova fotografija prikazuje ustaše kako sprovode žene i djecu u koncentraciona logore:
Zločin
U novije vrijeme, termini poput „etničko čićenje“ i „genocid“ izgubili su veliki dio svoje emocionalne snage usljed prečeste primjene. Ali ako negdje s pravom može da se govori o tim stvarima, onda je to Kozara. Pri tome sami brojevi nisu ono što najviše užasava čovjeka – premda su i oni sami po sebi stravični. Već način kojim su ustaše, ali i nacistički okupatori, vršili zvjerstva nad tamošnjim narodom. Fotografije govore više od riječi i ne trebaju nikakvo objašnjenje. Ko ima stomak da to pogleda treba zaista to i da uradi.
U muzeju na Kozari postoji jedan sklonjeni dio sa fotografijama stradanja, koji je zapravo i najupečatljiviji segment postavke muzeja.
Sramna uloga četnika
Ono što u priči o Kozari možda i najviše boli jeste uloga naših domaćih izdajnika i kolaboracionista. Naime, četnici su tu odigrali jednu od svojih najsramnijih epizoda. U široj operaciji na Kozari učestvovali su i četnici, prije svega oni pod komandom Rade Radića. Oni, doduše, nisu vodili ofanzivne operacije protiv partizana (bar takvih svjedočanstava nema u nepristrasnim dokumentima), već su preuzeli zaštitu pozadine omogućivši tako puni angažman nacista i ustaša. Neposredno prije bitke na Kozari, četnički komandanti u Sjevernoj Bosni potpisali su paktove o saradnji sa nacistima, pa čak i ustašama. Rade Radić, zapovjednik četničkog odreda “Borja”, sklopio je sporazum sa vlastima NDH 9. juna 1942. godine. Tim sporazumom on prihvata suverenitet NDH i lojalnost Poglavniku, te se obavezuje na prekid neprijateljstava prema ustašama i domobranima. Original tog dokumenta čuva se u Vojnom arhivu u Beogradu, a dostupan je i online. Potpisnici sa ustaške strane su dr Gvozdić, Veliki župan Sane i Luke, zatim Brozović Ivan, zapovjednik Banjalučkog Zdruga, i Ustaški stožernik M. Beljan. Na osnovu tog sporazuma, Radićeve jedinice priključane su kao logistika u borbama na Kozari. Kao što smo već rekli, Radićevi četnici nisu vodili aktivne operacije i partizanski filmovi poput “Kozare” gotovo sigurno predstavljaju propagandnu laž. Međutim, četnici su bili uključeni u operativni plan akcije, kao dio širih snaga koje omogućavaju akciju. Na primjer, za blokadu puteva bijega, osiguranje bokova i manje akcije, ali ne i za glavne jurišne operacije. Takođe su, prema svjedočenju mnogih očevidaca, učestvovali u kasnijem “čišćenju terena” i u identifikaciji “nepoželjnih elemenata” tj. partizana i njihovih simpatizera koji su se utopili sa običnim stanovništvom.
Ono što je još gore od nečasnog ponašanja Radića i njegovih četnika tokom tih događaja jeste pokušaj njihove rehabilitacije kojem svjedočimo u prethodnih 40 godina opsežnog istorijskog revizionizma Drugog svjetskog rata u našem javnom prostoru. Muzej na Kozari je jedan tipičan primjer tog morbidnog poduhvata. U postavci muzeja koju vidite na ovoj fotografiji u gornjem lijevom uglu je nacistički general Fridrih Štal u društvu nepoznatog domobranskog oficira:
Prava fotografija izgleda međutim ovako:
i prikazuje u njihovom duštvu i Radu Radića. Fotografija je, inače, napravljena aprila 1942. na Prenju, a njenu autentičnost potvrđuje i Američki memorijalni muzej holokausta iz Vašingtona. Vjerovali ili ne, jedna ulica u našem gradu nosi ime po ovom besprizornom liku, koga su čak i četnički izvještaji sa terena upućivani Draži Mihailoviću označavali kao nemoralnog i nedostojnog lika. Čovjek se zaista mora zapitati da li smo mi uopšte normalan narod i nacija pri zdravoj pameti. Naročito ako imamo u vidu da najljepši park našeg grada nosi ime po pravom kozarskom heroju dr Mladenu Stojanoviću. Ako neko ne zna, njega je u Jošavki, aprila 1942. godine, mučki, na prepad, dok je ležao teško ranjen, ubio upravo Rade Radić, koji je netom prije toga bio u partizanima, a onda dezertirao iz partizana i prešao u četnike. Mi, dakle, u svom gradu odajemo počast i narodnom heroju dr Mladenu i ovom besprizornom Radiću. Šta reći?