Izjave zbog kojih smo potražili stručno mišljenje istoričarke iz Beograda:
Predsjednik SNSD-a Milorad Dodik rekao je nedavno da su “četnici bili oslobodilačka vojska Srba koja je učestvovala u spasavanju savezničkih pilota tokom Drugog svjetskog rata”.
Na posebnoj sjednici NSRS koja je održana u Banjaluci raspravljalo se o osudi i zabrani promovisanja i veličanja ideologije i simbola NDH i ustaške, nacističke i fašističke ideologije i simbola.
Šefu Kluba SDS-a Ognjen Bodiroga zasmetalo je izlaganje zastupnika SDP BiH Mirsada Duratovića, koji je spomenuo i četničke zločine.
“Duratović više puta u svojim javnim nastupima spominje mene. Osuđuje što su svi moji preci i smajčine i očeve strane pripadali Jugoslavenskoj vojsci u otadžbini (op.a. četnički pokret). Ja se time ponosim. Sve nacije imaju svoj mit, kao što srpska nacija ima kosovski zavjet, razumijem da i bošnjačka nacija mora imati svoj, ali bosanska nacija postoji od 1992. godine. Kada bih rekao da je Draža Mihailović pripadnik jedine regularne vojske, da je sudjelovao u 1. i 2. Balkanskom ratu, 1. Svjetskom ratu, u srpsko-albanskom ratu, 2. Svjetskom ratu. Njegov način će se izučavati kad-tad u svjetskim udžbenicima, a i izučava se. Znate li da je prvi oslobođen grad od nacista u Europi, to je Loznica, nju su oslobodili četnici”, rekao je Bodiroga. Dodao je da je Duratović odrastao u komunističkom sistemu i njihovim zabludama.
“Valter Perić je bio četnički komandant iz Beograda, bitka na Sutjesci ne postoji, to su partizanski filmovi, oni su predstavili da su četnici neki koljači s dugom bradom, ne. Jeste bilo zločina, ali to je regularna vojska. Vama nema pomoći, jer ste tako odgojeni”, kazao je Bodiroga.
Imajći u vidu ove izjave razgovarali smo sa istoričarkom iz Beograda Sanjom Petrović Todosijević. Dr Sanja Petrović Todosijević je viša naučna saradnica Instituta za noviju istoriju Srbije. Njena naučna interesovanja obuhvataju društvenu istoriju Srbije i Jugoslavije u periodu nakon Drugog svetskog rata, sa posebnim osvrtom na istoriju detinjstva i istoriju obrazovanja, kao i istoriju Drugog svetskog rata.
Sanja, kako građani mogu razlikovati naučno utemeljenu istoriju od političke propagande posebno imajući u vidu izjave koje možemo čuti od strane političara?
Na samom početku želim da istaknem da je za društvo obezhrabrujuće što povod za ovaj razgovor nije neka nova knjiga ili neko novo istraživanje ne samo na temu uloge četničkog pokreta na jugoslovenskom ratištu već i uloge partizana, različitih institucija okupacije i kolaboracije, žena i dece kao boraca, španskih boraca, pojedinačnih zločina ili mesta sećanja na različite aktere Drugog svetskog rata u savremenim postjugoslovenskim društvima, jer takvih knjiga ima sve više na prostoru cele bivše Jugoslavije. Da ne pominjem brojne radove na temu istorije ideja i ideologija, krize političkog sistema u Kraljevini Jugoslaviji, kulturnih prilika u međuratnom periodu kao i biografije brojnih aktera istorije prve polovine 20. veka. Tu dolazimo i do ključnog pitanja – Zašto ogromna naučna produkcija ne nalazi put do javnosti već se pitanje uloge četnika, ustaša i partizana u Drugom svetskom ratu otvara kroz debate koje dolaze iz sfere političkog ringa i dnevne politike. Pretpostavljam da je jedan od ključnih razloga zašto istorijsko pamćenje koje se gradi kroz naučni dijalog ima vrlo mali uticaj na kreiranje znanja o prošlosti izostanak senzacije. Ako neko u naučnoj produkciji traži senzaciju i odgovore na sva pitanja, tamo ih neće naći. U svakoj pa i u istorijskoj nauci postoje knjige koje se ne mogu zaobići kada je u pitanju npr. istorija Drugog svetskog rata. Pa ipak ni takvi radovi nisu imali ambiciju da “istoriju pišu od početka”. Svako istraživanje u istorijskoj nauci počiva na istraživanjima generacija istoričara i istoričarki koji su se pre nas bavili konkretnim ili srodnim problemima. Stotine fusnota su nerazdvojni deo teksta svake istorijske knjige, sa jedne strane da bi se osvetlili novi izvori i sa druge da bi se sabrala stara znanja. Kao naučnika ili naučnicu vas “legitimiše” i jedno i drugo.
Drugi razlog zašto naučna produkcija iz sfere humanističkih i društvenih nauka ne nalazi put do šire javnosti je mesto humanističkih i društvenih nauka i naučnih istraživanja u društvu. To je nažalost globalni problem i nije “od juče”. Politički pa i akademski centri moći, pre svega, u Sjedinjenim Američkim Državama i na prostoru Zapadne Evrope su u velikoj meri doprineli tome da se padom Berlinskog zida i okončanjem Hladnog rata stvori utisak o početku nekog novog “zlatnog doba demokratije” koje je zatim stavilo tačku na brojne debate od šireg društvenog značaja. Za nas koji smo nekada živeli u socijalističkom društvu pa makar ono bilo i u ozbiljnoj krizi, ovo proglašenje “smrti” ili “kraja istorije” je bilo posebno problematično jer su akademske scene svih socijalističkih društava u Evropi bile veoma žive. I nije samo nacionalizam, što se najčešće spočitava akademskoj zajednici ili akademskim zajednicama pa i srpskoj, predstavljao temu koja ju je zaokupljala. Pitanja položaja građana u društvu odnosno pitanja jednakosti, ravnopravnosti, solidarnosti, nasleđa kolonijalizma odnosno neokolonijalizma, imperijalizma pa i antifašizma nikada nisu prestala da budu aktuelna u jugoslovenskom društvu ne samo zahvaljujući naučnoj zajednici već širokom društvenom dijalogu. Uspostavljanjem novog “društvenog dogovora” u Evropi i svetu krajem osamdesetih i početkom devedesetih godina, raspadom i razbijanjem Jugoslavije, uništavanjem njenog političkog i društvenog sistema a onda i izbijanjem ratova koji su očigledno vođeni da bi se na prostoru bivše Jugoslavije stvorio čitav niz nacionalnih državica čije političke elite danas predstavljaju, uglavnom, političari poput ovih koji se u jeku jedne od najozbiljnijih političkih kriza koja je zahvatila čitavo čovečanstvo “igraju četnika i partizana”, sklonjene su pod tepih sve one velike i važne društvene teme koje nas se danas vraćaju kao bumerang ali ne pod okrinjem “zlatnog doba demokratije” već pakla u kome danas žive ljudi u Gazi, Ukrajini, Iranu. Prisustvovala sam pre nekoliko dana u Beogradu razgovoru sa Frančeskom Albaneze, specijalnom izvestiteljkom Ujedinjenih nacija za okupirane palestinske teritorije. Posebno me je uznemirio i zabrinuo deo Frančeskinog obraćanja kojim se osvrnula na globalno rasprostranjeno razumevanje aktuelne krize na Bliskom istoku kao krize koja podseća na “letnje nevreme” ili “pljusak” a zapravo se radi o nadolazećoj oluji koje će, plašim se retko koga mimoići.
Dakle, hoću da kažem da je ovakav politički poredak u značajnoj meri odbacio ogroman potencijal znanja koje se proizvodi u sferi humanistike ali i ravnopravnijih odnosa u društvu jer ga ta znanja “žuljaju”, čine da se suoči sa svojom osrednjošću i osloncem u besmislenim identitetskim politikama, pa i ovim nacionalističkim, koje su razorile društvo, uništile dostojanstvo i integritet pojedinca kao dela široke zajednice. Primeri istupa političara koje ste mi naveli a koji u svom fokusu imaju veoma traumatično nasleđe Drugog svetskog rata nemaju nikakve veze sa Drugim svetskim ratom i “borbom za istinu”. Ovako neodgovrne izjave služe fragmentisanju društva i okretanju pojedinaca ka sebi i sopstvenim problemima. Ono čega svi treba da budemo svesni je da u Gazi ili u Iranu niko danas ne može da zatvori vrata od svoje kuće i kaže – ovo se mene ne tiče i nema nikakve veze sa mojim životom. Ta slika bi trebalo svima da nam bude pred očima i svi bi trebali podjednako da je se plašimo. Banalizacija prošlosti, relativizacija uloge pojedinaca, pojedinih država i različitih političkih pokreta, banalizacija oslobodilačkih tradicija kroz skupštinske ili druge institucionalne nazovi “debate” poput ovih koje pominjete, organizacija koncerata pevača koji svojim pesmama veličaju zločine marionetskih profašističkih režima za vreme Drugog svetskog rata poput Tomsonovih koncerata širom Hrvatske, inicijative za podizanje spomenika predstavnicima okupacionih i imperijalnih režima poput inicijative za podizanje spomenika Francu Ferdinandu u Sarajevu, pokušaj rušenja umesto obnavljanja zgrade Generalštaba u Beogradu da bi na istom mestu nikao neki komercijalni objekat itd. po meni imaju za cilj dodatnu pasivizaciju već “potrošenog” i osiromašenog društva. Sva tendenciozna skretanja pogleda društva ka prošlosti imaju za cilj da potpune “slude” zajednicu kao i da osujete namere građana da učestvuju u društvenom i političkom organizovanju.
Foto: Privatna arhiva
Kako savremena istorija definiše ulogu Draža Mihailović i četničkog pokreta tokom Drugog svjetskog rata? U kojoj mjeri su četnici bili pokret otpora, a u kojoj kolaboracionistička formacija? Šta je istina, a šta mit?
Vaše pitanje se odnosi na definisanje uloge Draže Mihailovića i četničkog pokreta. Zadatak istorijske nauke nije da definiše ulogu bilo kog aktera događaja iz prošlosti. Istorijska nauka nije dogma. Kao humanistička disciplina ona ne poznaje definicije pa čak ni onu koja predstavlja odgovor na pitanje – Šta je istorija? Odgovor na ovo pitanje zapravo prati razvoj istorije kao nauke i u tom smislu se menja. Ni jedno pitanje na koje istorijska nauka pokušava da odgovori nije zatvoreno. Odgovori na ista pitanja se vremnom menjaju iz nekoliko razloga. Pre svega, menja se metodologija istraživanja u istorijskoj nauci. Razvoj metodoloških alata je u velikoj meri doprineo tome da se savremeni istoričari bave određenim temama koje su bile potpuno nevidljive za istoričare u ranijim periodima. Danas vrlo popularne istorije žena, dece ili drugih, nazovimo ih, mariginalnim društvenim grupama istoričare u prošlosti nisu zanimale jer su žene i deca kao društvene grupe bili potpuno nevidljivi. Drugo, sam istorijski proces je nametao proučavanje određenih tema i fenomena. Treće, bolji pristup većem broju istorijskih izvora koji u prošlosti nisu bili dostupni doprinosi novim tumačenjima već interpretiranih ličnosti, događaja ili procesa. Četvrto, a o tome sam već i govorila, istorija kao humanistička nauka nije imuna na dominantne političke pa samim tim i ideološke narative. Tako je bilo u vreme socijalističke Jugoslavije kada je centralno mesto zvanične politika sećanja na žrtve Drugog svetskog rata pripadalo partizanima. Dakle politika sećanja koja se tada gradila u skladu sa dominantnim ideološkim narativom, po čemu socijalistička Jugoslavija nije bila nikakav izuzetak, ne samo da nije prepoznavala žrtve pripadnika npr. četničkog pokreta već je sve do kraja pedesetih godina 20. veka bila “rezervisana” prema civilnim žrtvama Drugog svetskog rata poput žrtava Holokausta, genocida nad Romima, genocida nad Srbima u NDH pa i onim pripadnicima komunističkog pokreta koji su u Ratu stradali kao internirci, deportirci zatočenici koncentracionih logora. Pretpostavljam da većina vaših čitalaca ne bi mogla da pretpostavi da su komunisti bivši logoraši stekli status boraca odnosno članova Saveza udruženja boraca Narodnooslobodilačkog rata tek u drugoj polovini pedesetih godina 20. veka. Već od kraja pedesetih i početka šezdesetih godina zvanična politika sećanja na žrtve Drugog svetskog rata postaje značajno “propustljivija”. Ta značajna promena je jednim delom bila rezultat zvanične politike obrazovanja i vaspitanja u Jugoslaviji koja je u svom fokusu, kako je vreme prolazilo, imala sve više one generacije koje u svom neposrednom iskustvu nisu imale sećanje na rat, kojima je bilo teško, pogotovo u onim delovima zemlje gde partizana nije bilo, kao što ih je recimo bilo u Bosni i Hercegovini, da se povežu sa borbom istih. Razvoj obrazovnih politika je doveo do razvoja naučnih centara – brojni istorijski pa recimo i institut u kome ja radim su osnovani baš krajem pedesetih godina 20. veka, muzeja Revolucije čiji je zadatak bio da sakupljaju artefakte iz vremena Drugog svetskog rata, muzeja na mestima bivših logora, memorijala na mestima bivših stratišta ili velikih bitaka u čije su se podizanje uključili brojni bivši logoraši, borci, članovi porodica žrtava. Ovaj dinamični dijalog između političkog sistema i društvenih činilaca menjao je Jugoslaviju, transformisao je u celini. Sakupljanje različitih vrsta istorijskih izvora a posebno onih koji osvetljavaju stradanje pripadniča četničkog pokreta kao žrtava fašističkog terora (ne nužno u kontekstu „narodne izdaje“, „građanskog rata“ i „kolaboracije“) još od kraja pedesetih godina 20. veka u zbirkama muzejskih i drugih institucija, koje su u svetlu nove politike sećanja trebalo da doprinesu jasnijem profilisanju različitih grupa žrtava Drugog svetskog rata, relativno brzo se odrazilo i na „manir“ tretiranja pripadnika četničkog pokreta u radovima istoričara. U tom smislu, posebno bi bilo značajno izdvojiti knjigu Stanoja Filipovića Logori u Šapcu (1967) u kojoj je autor značajnu pažnju posvetio pripadnicima četničkog pokreta odnosno „sledbenicima“ četničkog komandanta Jezdimira Dangića koji su nakon „prestanka rada“ Jevrejskog logora u Šapcu na Savi početkom 1942. godine predstavljali prvu veću grupu zarobljenika koja je dovedena u novoosnovani Koncentracioni logor u Šapcu na Savi. Poseban doprinos „rasvetljavanju“ okolnosti pod kojima su četnici dovođeni i boravili u logorima na Banjici i na Strom sajmištu su dali, u svojim monografskim studijama Logor Banjica 1941-1944 (1989) i Nemački logor na beogradskom Sajmištu 1941-1944 (1992), Simo Begović i Milan Koljanin. Oslanjajući se upravo na Zbirku štampanog materijala Muzeja Jugoslavije nekada Muzeja revolucije naroda i narodnosti Jugoslavije koja je počela da se formira već krajem pedesetih godina 20. veka a za potrebe pisanja rada Identitet otpora. Zbirke Muzeja Jugoslavije kao izvor za identifikaciju zatočenika i zatočenica Koncentracionog logora Banjica (1941-1944) koji je objavljen u Tematskom katalogu predmeta iz fonda Muzeja Jugoslavije koji dokumentuju život u logorima i represivne mere u toku Drugog svetskog rata Sloboda je za nas san (2022) (uredile Veselinka Kastratović Ristić, Ana Panić) i sama sam kao istorijski izvor koristila više saopštenja i objava okupacionog režima koje propisuju najstrožije mere odnosno mere streljanja i za pripadnike četničkog pokreta na tlu nemačke okupacione zone u Srbiji. Sasvim konkretno radi se o Saopštenju artiljerijskog generala komandujućeg generala i zapovednika na tlu nemačke okupacione zone u Srbiji, Paula Badera, od 6. decembra 1942. godine povodom streljanja 10 „komunista i pristalica Draže Mihailovića“ 5. decembra 1942. godine a u vezi incidenta od 19. novembra 1942. u Kupcima kod Brusa. Sve navedene u objavi identifikovala sam kao pripadnike grupe banjičkih logoraša koja je 18. juna 1942. godine dovedena u Logor na Banjici iz Logora u Smederevskoj Palanci. Drugo saopštenje predstavlja objavu istog generala izdatu šest dana kasnije odnosno 12. decembra 1942. povodom streljanja „10 komunista i pristalica Draže Mihailovića“ 10. decembra 1942. pošto se do tada „nije vratio“ nemački vojnik koga su, 19. novembra 1942. u Kupcima kod Brusa, odveli „pobunjenici“. Sve sam ih takođe identifikovala kao logoraše Logora na Banjici. Žrtve Koncentracionog logora na Banjici su bili i taoci izvedeni na streljanje 18. novembra, 8. i 26. decembra 1942. godine nakon tri akcije za koje su okupacione vlasti optužile pripadnike „pokreta Draže Mihailovića“. Odlukom Prekog suda Zapovednika policije za sigurnost i bezbednost u Beogradu je izrečena kazna trinaestorici od šesnaest optuženih pripadnika „organizacije Draže Mihailovića“ zbog „neovlaššćenog nošenja oružja koja je izvršena 18. novembra 1942. godine kada je svih trinaest lica koja se navode u objavi izvedeno iz Koncentracionog logora na Banjici u koji su dovedena, svi sem jednog, 10. novembra iste godine. Prema saopštenju Augusta Majsnera, višeg vođe SS-a i šefa policije u Srbiji, iz decembra 1942. godine, dvadeset „pristalica Draže Mihailovića“ je streljano zbog ubistva Save J. Đorđevića, „naželnika sreza Župskog, okruga Kruševačkog“ i Nauma Živadinovića, „predsednika opštine Makršanske, okruga Kruševačkog, izvršenog „17. odnosno 22. novembra 1942“. Od četvorice streljanih čija se imena nalaze na Majsnerovoj objavi, dvojica su prethodno izvedena iz Logora na Banjici. Uvidom u Knjigu zatočenika identifikovala sam još osam osoba koje su prethodno izvedene iz Logora na Banjici da bi bile streljane 8. decembra 1942. Jedna od najvećih odmazdi nad pripadnicima četničkog pokreta za učešće u akciji protiv okupacionih vlasti je izvršena 26. decembra 1942. godine kada je „shodno objavi komandujućeg generala i Zapovednika u Srbiji“ streljano „250 pristalica Draže Mihailovića“ zbog ubistva 4 i ranjavanja 2 pripadnika organizacije TOT u Jošanici, kod Žagubice, 14. decembra 1942. Tom prilikom su iz Logora na Banjici izvedene sve osobe čija se imena navode u Objavi kao imena „vođa“ akcije. Pored desetorice oficira čija su imena navedena u pomenutom saopštenju, zahvaljujući Banjičkoj knjizi logoraša je identofikovano još 126 osoba koje su prethodno izvedene iz Logora da bi bile streljane 26. decembra 1942. godine. Dakle ne samo moja, dosta skromna, već i istraživanja brojnih drugih kolega i koleginica ukazuju na činjenicu da su okupacione vlasti u Srbiji bar do kraja 1942. percipirale pripadnike četničkog pokreta i kao pripadnike antifašističkog pokreta. Ni u vreme postojanja socijalističke Jugoslavije nije bilo nepoznato da su partizani u Srbiji zajedno sa četnicima, sa kojima su u seoskim sredinama bar do kraja jeseni 1941. imali relativno uspešnu saradnju u dizanju antifašističkog ustanka, ušli u neke od najvećih gradova u Srbiji. Ja sam se bavila istorijom Šapca u Drugom svetskom ratu tj. istorijom grada koji je na početku ustanka bio središte teritorije na kojoj je delovao jedan od najvećih partizanskih odreda u Srbiji odnosno Mačvanski partizanski odred. Ustaničke snage koje su činili kako partizani tako i četnici ušle su u Šabac krajem septembra 1941. i bar na jedan ili dva dana oslobodile grad pre nego što je u isti ušla nemačka kaznena ekspedicija surovo se obračunavajući kako sa ustanicima tako i sa civilima. Rekla bih da je danas mnogo više nego ranije u srpskoj istoriografiji osvetljena uloga koju su u pružanju otporu okupacionim snagama na prostoru nemačkog okupacionog područja u Srbiji imali i građanski elementi okupljeni pre rata oko Srpskog kulturnog kluba i Demokratske stranke kao i Srpska pravoslavna crkva ali i nacionalno opredeljeni profesori Beogradskog univerziteta. Istraživanja kolege Radeta Ristanovića iz Instituta za savremenu istoriju u Beogradu ukazuju na postojanje ravnogorske obaveštajne mreže u Beogradu koja je imala određenu ulogu u distibuiranju važnih obaveštajnih podataka koji su preko Draže Mihailovića i njegovog štaba prosleđivani Saveznicima. Spašavanje savezničkih pilota u Srbiji uz pomoć pripadnika četničke organizacije o kojima se danas dosta govori rezultat su saradnje i kontakata koje su četnici imali sa Saveznicima. U istom institutu rade i dve koleginice, istoričarke Ljubinka Škodrić i Ivana Pantelić koje, iz ugla istraživačica koje su pre svega fokusirane na ulogu žene u ratu skreću pažnju i na postojanje ženske ravnogorske organizacije položaj žene unutar ravnogorskog pokreta ali i sve ideološke razlike koje su partizanski odnosno četnički pokret činile ženama „(ne)prihvatljivijim“. Naravno, nova (stara) saznanja o ulozi četnika u antifašističkoj borbi na prostoru nemačkog okupacionog područja u Srbiji ne mogu umanjiti činjenicu da su od početka do kraja rata ne samo okupacione već i srpske kolaboracionističke vlasti percipirale pripadnike komunističkog pokreta primarno kao one koji se bore protiv okupatora i njegovih saradnika pa i protiv četnika koji su tokom rata na svim delovima jugoslovenskog ratišta ušli u otvorenu kolaboraciju sa okupacionim i drugim kvislinškim pokretima čineći neke od najgorih masovnih zločina nad civilnim stanovništvom između ostalog i nad muslimanskim stanovništvom u Bosni.
Kako istorija danas gleda na Bitka na Sutjesci — da li je riječ o stvarnom događaju ili o mitu koji je predstavljen u filmovima?
Smešno je i u isto vreme tužno a zapravo je apsurdno da se građani i građanke Bosne i Hercegovine, države na čijoj teritoriji je tokom Drugog svetskog rata, pod vođstvom Komunističke partije Jugoslavije, organizovan otpor kakav se retko gde mogao videti u okupiranoj Evropi, u javnom prostoru moraju suočavati sa ozbiljnim posledicama tvrdnji da se bitka na Sutjesci nije desila ili da ona predstavlja filmski konstruisan mit. Odbacivanje nasleđa antifašističke borbe je opasno jer relativizuje ulogu otpora građana kao i idela borbe za slobodu. Svedoci smo da ovi ideli danas puno više vrede nego pre samo nekoliko godina. Relativizacija bitke na Sutjesci kroz njeno svođenja na interpretaciju u filmu Bitka na Sutjesci (1973) dosta govori o ogromnon neznanju onih koji na ovakav način komentarišu ne samo bitku već i film. Za njih je, pretpostavljam, bitka na Sutjesci još jedan, ne filmski, već komunistički mit. Antikomunistička zaslepljenost političara u kombinaciji sa nedovoljnim obrazovanjem i političkom kulturom koja političare čini “kompetentnim” da sve komentarišu dovode do toga da se često gubi iz svesti činjenica da su pogotovo dve velike bitke iz 1943: bitka na Neretvi (januar-april 1943) i bitka na Sutjesci (maj-jun 1943) predstavljale deo napora koji su partizanske jedinice preduzimale kao deo daleko šireg antifašističkog savezničkog fronta. Sa druge strane, predstavljale su deo napora za uspostaljanjem nove vlasti u Jugoslaviji posle rata. Obe velike bitke iz 1943. ne mogu se razumeti bez velikih uspeha Saveznika na Sevrnoafričkom ratištu krajem 1942. što je sa jedne strane imalo za posledicu aktuelizaciju teme iskrcavanja Saveznika “negde” u Evropi a sa druge pojačavanje pritiska okupacionih snaga na organizovane snage otpora koje su u smislu podrške budućem iskrcavanju trebalo da predstavljaju važnu logističku podršku. Borbenost jugoslovenskih partizana u “kombinaciji” sa preimučstvom Saveznika na sve većem broju ključnih ratišta je omogućila Komunističkoj partiji Jugoslavije da pogotovo od kraja 1943. ozbiljno počne da se bavi uspostavljanjem organa vlasti na oslobođenim teritorijama. U tom kontekstu možemo razumeti i organizaciju Drugo zasedanje AVNOJ-a u Jajcu 29. novembra 1943. na kom su kao što znamo donete neke od najznačajnijih odluka koje će se ticati budućeg uređenja jugoslovenske države. Borba partizana u Drugom svetskom ratu pa samim tim i bitka na Sutjesci danas su tema brojnih novih istraživanja. U Beogradu je nedavno promovisana knjiga Šimuna Cimermana, Bitka na Sutjesci. Pakao u raju. Pojavile su se knjiga Gaja Trifkovića, More krvi: vojna povijest partizanskog pokreta u Jugoslaviji 1941-1945. kao i knjiga Jože Pirjeveca Partizani. Relativizaciju svih velikih bitaka koje su se tokom Drugog svetskog rata odigrale na području bosanskohercegovačkog ratišta razumem i kao pokušaj relativizacije zajedničke borbe naroda koji su tada a i danas žive u Bosni i Hercegovini. To je jedan od ključnih razloga zašto se antifašistička borba u Bosni i Hercegovini ili relativizuje ili nacionalizuje i ako, moram da kažem, neki drugi delovi bivše Jugoslavije prednjače u tome.
Kako se razlikuju istorijske činjenice od kolektivnih sjećanja i mitova? Da li svi narodi nužno grade identitet kroz mitove i da li je to problematično posebno na Balkanu?
Pitanje izgradnje kolektivnog identiteta je složeno pitanje unutar svake zajednice. Da li će se veze među pojedincima u jednom kolektivu graditi na saznanjima o mitskoj prošlosti ili na nekim drugim vrednostima u velikoj meri zavisi od dominantne ideološke matrice odnosno od složenog sistema ideja na kojima počiva jedno društvo. Jednom uspostavljeni vrednosni sistemi nisu večni. U tom smislu prostor bivše Jugoslavije je veoma “zgodan” primer. Ovde bih se vratila na film koji smo pominjali. Relativizacija filmskih ostvarenja kroz njihovo svođenje na alat za proizvođenje “komunističkog mita”, poput jednog od najznačajnijih jugoslovenskih filmova Bitka na Sutjesci govori o tome na koji način oni koji odbacuju ovaj segment filmskog nasleđa razumeju ulogu filma u socijalističkom tj. društvu koje je počivalo na potpuno drugačijem sistemu vrednost. Pre svega, bespotrebno je da komentarišem da svako filmsko ostvarenje pa i ovo predstavlja umetničku interpretaciju teme koja je u fokusu filma. Ja društvenu ulogu filma Bitka na Sutjesci razumem na potpuno drugačiji način. Pre svega sama Sutjeska je u vreme postojanja socijalističke Jugoslavije bila jedan od najznačajnijih jugoslovenskih simbola tj. simbola borbe za slobodu. Prostor na kom je vođena bitka na Sutjesci tj. prostor prirodnog rezervata ili nacionalnog parka Sutjeska je već 1958. tj na petnaestogodišnjicu bitke na Sutjesci počeo da se pretvara u memorijalni park kada je sagrađena spomen-kosturnica u koju su sahranjeni posmrtni ostaci 3301 borca poginulih na Sutjesci. Posebno je značajno reći da je proces memorijalizacije ovoga mesta otpočeo ne samo podizanjem prvog spomen obeležja (spomenik Miodraga Živkovića je podignut 1974) već i osnivanjem Pionirskog logora Sutjeska tj. važnog mesta za sprovođenje zvanične politike obrazovanja i vaspitanja socijalističke Jugoslavije. Prirodno odnosno zeleno okruženje je sa jedne strane trebalo da podseća na okruženje u kom se odvijala partizanska borba. Sa druge ono se razumelo kao mesto “novog društvenog dogovora” kao pretpostavka slobodnog i otvorenog dijaloga koji se odvija u bezbednom okruženju. Pionirski logor Sutjeska će do kraja postojanja jugoslovenske države biti najznačajniji pionirski logor koji će se organizovati na prostoru cele zemlje. I film o kome je ovde reč, a koji je premijerno prikazan na tridesetogodišnjicu Bitke, je predstavljao pokušaj da se “stare borbe” prikažu novim i atraktivnijim jezikom kako bi se približile mladim generacijama, onima koje u svom neposrednom iskustvu nisu imale sećanje na Rat i kojima nije bilo tako lako da se povežu sa partizanskom borbom. Ulaganje jugoslovenske države u ovakve filmove je bilo ulaganje u kulturu i pre svega u obrazovanje a ne u izgradnju mitova. Socijalistička Jugoslavija je svoj legitimitet i suverenitet pred građanima potvrđivala kroz jake institucije u koje su građani bez obzira na sve mane i krizu jugoslovenskog političkog i društvenog sistema verovali. Mitove proizvode oni politički sistemi čije političke elite nemaju nikakav rezultat u upravljanju državom, kojima i kulturne i obrazovne politike služe da bi društvo držali u pokornosti i “večnom” neznanju.
Šta u ovom trenutku znači suočavanje sa prošlošću imajući u vidu da svako ima svoju istinu i kako nam u tome istorija može pomoći?
U ovom trenutku ne znači više ništa. Politike “suočavanja sa prošlošću” na prostoru bivše Jugoslavije su dale minimalne rezultate i to je ogromna šteta. Pre svega one su u velikoj meri inicirane od strane međunarodnih organizacija, agencija organizacije UN-a, evropskih institucija, različitih fondacija koje su pomagale nevladin sektor u nameri da kroz obrazovne programe otvori ona pitanja u društvu koja su se ticala nasleđa ratova devedesetih a koja su se teško “probijala” kroz zvanični obrazovni sistem ali i druge institucije. Sa druge strane te iste organizacije su nakon raspada Jugoslavije, nakon ratova devedesetih a u procesu pridruživanja zemalja nastalih na prostoru bivše Jugoslavije EU značajne resurse ulagale i u tzv. “reformu” određenih delova sistema koji su danas “razbijeniji” nego pre trideset godina kada se završio rat u Bosni i Hercegovini. Kao neko ko se pre svega bavi istorijom školstva u periodu posle Drugog svetskog rata, mogu da kažem da u procesu društvene transformacije opterećene složenim ratnim nasleđem, ključnu ulogu ne igra “suočavanje sa prošlošću” već sa budućnošču i svetom u kakvom želimo da živimo. Ozbiljna politika obrazovanja koja je neodvojiva od politike sećanja je nezamisliva bez donošenja često teških političkih odluka koje podupire složen sistem ideja od kojih se u procesu društvene promene kreće. Za jugoslovensku državu posle Drugog svetskog rata to nije bio samo antifašizam već i sve one ideje bez kojih se posle rata u kome je ubijeno desetine miliona ljudi nije moglo dalje a to su bile: koegzistencija, solidarnost, antikolonijalizam, antiimperijalizam itd. Sve ove ideje koje su u posleratnoj Jugoslaviji promovisane ne samo kroz politički sistem već i kroz složen sistem masovnih društvenih organizacija pomogle su društvu da izađe iz začaranog kruga prošlosti i krene dalje.