Već godinama redovno pratim samo dva medija: The Economist i Le Monde diplomatique. U pitanju su možda i najprominentnija glasila dvije ideologije – liberalizma i marksizma, tako da svako ko želi da je u toku te diskusije sasvim će dobro biti informisan preko tih medija. Le Monde diplomatique je u prethodnih desetak godina razvio opsežnu kritiku procesa evropskih integracija, federalizacije EU, i procesa “postajanja Evrope državom”. Ako apstrahujemo ideološku osnovu, mnoge od njihovih primjedbi Evropi i njenoj Uniji su vrijedna zapažanja i treba ih razmotriti. Naročito ako imamo u vidu da dolaze iz francuskog intelektualnog miljea – jer Francuska je već decenijama na degolističkim pozicijama “jake evropske Evrope”, što je u mandatima Predsjednika Makrona izrazito akcentirano.
Pogledajmo neke od ključnih argumentativnih strategija koje nam LMD promoviše. Tri su osnovne: odsustvo demokratskog legitimiteta Unije, njena neoliberalna filozofija, te strukturalna greška evra.
Autoritarna Unija
U tekstu “Evropa kakvu više ne želimo” iz avgusta 2015. god., Serž Alimi analizira implikacije grčke krize na političku prirodu Unije i konstatuje da se radi o jasnom putu u autoritarne prakse: “Dramatičan rasplet grčke dužničke krize demonstrirao je još jednom do koje je mjere proces dosadašnjih ‘evropskih integracija’ vodio ograničavanju demokratija i narodnog suvereniteta.” Po njegovom mišljenju, “Evropa vlada sobom kao da je upravni odbor neke banke” i silom je nametnula Grčkoj vladi i narodu politike za koje se oni nikada ne bi svojevoljno odlučili. To je jasan deficit demokratskog legitimiteta: “Kako mogu ekonomska i socijalna politika neke države biti podložne raspravi i demokratskom odlučivanju ako su svi mehanizmi monetarnog upravljanja izvan njene kontrole?” Prema ovom autoru, napad evrogrupe na vladu Alexisa Ciprasa je klasičan primjer kolonijalnog diktata.
Prema LMD, to je tipičan način djelovanja EU kada želi da proširi svoje ingerencije nad evropskim nacijama. Pjer Ramber u tekstu “Da li ratna prijetnja može dovesti do jačanja evropskih integracija?” iz aprila 2025. god. skicira tipičan scenario kojim se proširuju ingerencije Brisela, a da za to nije dobijena podrška glasača u zemljama članicama. Prvo neka kriza, poput pandemije Kovida ili rata u Ukrajini, razotkrije slabosti u djelovanju i/ili regulativama Unije. Zatim se provodi kampanja kojom se plasira teza da je to posljedica manjka ingerencija Brisela: “Svaki neuspjeh evropske politike tumači se kao posljedica ‘nedovoljno Evrope’.” Nakon toga se uradi prenos nadležnosti, ali uvijek pod atmosferom krizne hitnosti i bez konsultovanja evropskih glasača.
Tipičan primjer je invazija na Ukrajinu, koja je poslužila kao akcelerator integracija. Ne samo u smislu priključenja novih članica, već prije svega u smislu oduzimanja suvereniteta postojećim članicama: pod krinkom “Ujedinjeno protiv ruskog zla”, Evropska komisija prisvojila je nadležnosti u oblasti spoljne politike i bezbjednosti od Savjeta. Pjer Ramber skreće pažnju na upadljivo insistiranje briselskih elita protiv bilo kakvog dogovora sa Putinom i zahtjevu da se ide na totalni poraz Rusije. Ramber u tekstu “Krstaški pohod Kaje Kalas” iz novembra 2025. god. ukazuje da činjenica da je Kaja Kalas postavljena na mjesto Visoke predstavnice EU za spoljnu politiku i bezbjednost govori sve sama za sebe: u pitanju je izrazito antiruska političarka, dolazi iz zemlje koja je decenijama bila porobljena od strane Moskve, a njena majka je svojevremeno deportovana u Sibir dok je Kaja bila još dijete. Njen antiruski stav: “Putin će biti poražen, a Rusija ponižena” stoga nije samo politički, već personalni. Jasno je da izbor takve osobe govori o ratobornim namjerama Brisela prema Moskvi. Kalas i njeni podržavaoci u Briselu su slavili kad su uspjeli da sabotiraju mirovne pregovore.
Jedan od ključnih razloga zašto se to radi jeste da “ruska prijetnja” služi kao legitimiranje za jačanje ingerencija Unije u odnosu na zemlje članice. Invazija na Ukrajinu sigurno ne može biti jednako percipirana od strane Poljske i Portugala. Za razliku od naroda Istočne Evrope koji su decenijama patili pod ruskom čizmom, narodi Mediterana, poput Španaca ili Italijana nemaju tu percepciju. Da li je realno očekivati da oni koncipiraju zajedničku spoljnu politiku i svi jednako pošalju svoje bataljone na Moskvu? Njima se to “jedinstvo” može nametnuti samo silom – ako se prepusti narodima da glasaju, sasvim je sigurno da će Italijani i Španci glasati drugačije od Finaca i Litvanaca. Nametanje jedinstva time što se ono ne podiže odozdo, voljom naroda, već legitimira nekim “državnim razlogom”, klasičan je manir diktature.
U tekstu “Šta nam donosi evropska vojna strateška autonomija?” iz marta 2025. god., Frederik Lebron i Pjer Ramber analiziraju najavljena masovna ulaganja u naoružanje i sektor odbrane i pitaju se “Ko će platiti cijenu ovog vojnog kejnzijanizma?” Odgovor je nedvosmislen: punjenje arsenala prebaciće se na teret građana kroz novi talas štednje i smanjenje socijalnih fondova: “Ako Unija poveća izdvajanja za vojsku sa 2% na 5% BDP-a, to bi značilo dodatnih 516 milijardi evra godišnje. Za samu Francusku to bi značilo povećanje budžeta za odbranu za 90 milijardi evra godišnje. To bi budžet ministarstva odbrane podiglo na 140 milijardi evra – znatno više od ukupnog budžeta za obrazovanje, visoko školstvo i istraživanje (oko 100 milijardi evra u 2024. god.). Ne bi se radilo samo o kvantitativnoj promjeni, već o kvalitativnoj transformaciji – militarizaciji evropskih društava.” Evropa je donedavno svoj identitet gradila na univerzalnim vrijednostima mira, demokratije, ljudskih prava, zdrave životne sredine, društvenog blagostanja i sl. Sada se to mijenja i “Evropa definiše sebe kao simbol ideološkog i vojnog otpora autokratijama”. Putin, kao udžbenički primjer diktatora, idealan je za tu transformaciju. No, suštinska stvar je da niko nije pitao evropske narode šta misle o toj transformaciji i da li je žele. Da li žele da smanje svoje fondove za obrazovanje, zdravstvo itd. u ime naoružavanja. Oni se stavljaju pred svršen čin: evropski mediji i političke elite koriste rusku invaziju na Ukrajinu za stvaranje hladnoratovske panike i zaobilaženje demokratskih mehanizama. An-Sesil Rober u tekstu “Zajednička odbrana EU, stvarnost ili iluzija” iz aprila 2025. god. kaže da je Komisija najavila finansiranje naoružanja kroz plan „ReArm Europe“ vrijedan 800 milijardi evra, što će finansirati evropski poreski obveznici. U pitanju je klasična uzurpacija, jer Komisija nema ovlaštenja u oblasti bezbjednosti. Ipak, “Makron joj je dozvolio da kroz veoma slobodno tumačenje evropskih ugovora, imenuje komesara za odbranu”. Očito Makron koristi priliku da podgrijavanjem ruske prijetnje uradi sa Evropom ono što je Bizmark nekada postigao ujedinjujući Njemačku ratom sa Francuskom: prijetnjom rata može se stvoriti osjećaj zajedništva i lojalnost zajedničkom autoritetu.
To nije samo jedna “francuska fantazija” na tragu De Golove vizije “moćne Evrope”, već je materijalizovano kroz mnoštvo konkretnih poteza. Lisabonski ugovor donio je operativni ogranak – “Zajedničku bezbjednost i odbrambenu politiku”, a “Evropski instrument mirovne pomoći” oformljen 2021. god. Unija je iskoristila već 2022. god. za slanje ogromne vojne podrške Ukrajini. To je “gigantski korak”, jer “Unija sada ima diplomatski kor, agenciju za naoružanje, transnacionalne bataljone i pravo da interveniše u sukobe.” U tekstu “Evropa pred dilemama suvereniteta” iz aprila 2022. god., Rober se pita u ime kojih principa i kojih ovlasti. Mi svjedočimo pojavi supermoćne vojne sile na Planeti, a da niko od njenih građana nije konsultovan u vezi s tim, niti ima pristup određivanju agende u ime koje se ta vojna sila može pokrenuti.
U suštini, LMD tvrdi da Unija preuzima prerogative države – federalnog entiteta nadređenog državama članicama, bez saglasnosti nacija koje je čine. Do koje mjere je to antidemokratska uzurpacija svjedoči činjenica da su evropske nacije odbile tu ideju 2005. god. na referendumu o evropskom Ustavu. Andre Belon, u tekstu “Kako su Francuzi rekli ‘ne’ evropskom ustavu” iz aprila 2025. god. analizira kako je Sarkozi de facto poništio volju francuskog naroda kada je usvojio “sličan tekst” Lisabonskog ugovora. To je tendencija koja je zajednička političkim elitama svih država članica: izgradnja Unije ima prioritet nad unutrašnjim pitanjima – što će reći, voljom građana. Miteran je još 1987. god. izjavio: “Francuska je naša domovina, Evropa je naša budućnost.” Stvar je još gora ako se pogleda kampanja koja je u Francuskoj pratila debate o ustavu Evrope: gotovo svi mediji su forsirali opciju “Za”, Sarkozi i Oland su se pojavljivali zajedno propagirajući “Za”, a javna debata o opciji “Ne” gotovo je bila cenzurisana – što je, kako primjećuje Belon, “zapanjujuće za zemlju kao što je Francuska, kolijevku razuma, gdje pravo da se kaže ‘da’ ima smisla jedino ako postoji pravo da se kaže ‘ne’.” Unatoč svemu, građani su rekli “Ne”, ali Predsjednik i Parlament su odbili da ispoštuju njihovu volju i usvojili su Lisabonski ugovor, koji je u stvari “Ustav Evrope sa par kozmetičkih izmjena”.
Neoliberalni konsenzus
Ujedinjenje Evrope stari je san evropskih liberalnih elita. Problem kako ga definiše LMD jeste taj što Evropom vladaju tehnokratske elite nadahnute neoliberalnom ortodoksijom, te stoga ujedinjenje nije vođeno autentičnom željom evropskih naroda da se ujedine u svojim razlikama, već je projektovano “odozgo” – od strane elita koje imaju određeni svjetonazor. Začudo, Francuska je motor te ideološke transformacije. U izvanrednom tekstu ”Smrt Žaka Delora, socijaliste koji je neimar liberalne Evrope” iz marta 2024. god. Fransoa Rufan detaljno analizira taj ideološki podtekst. “Veliki Evropljanin” Delor, nazivan i “Div Evrope”, vođen je jednim idealom Evrope. O kakvom se idealu radi LMD razotkriva ukazujući na njegove detalje: ovaj socijalista bio je zagovornik politika štednje, jedinstvene valute i fiskalne discipline, a dostignuća kojima se hvalio su ukidanje indeksacije plata, strožiji plan štednje i davanje “prvenstva tržištu”. Ne čudi stoga što je jedan od njegovih glavnih suportera bio ERT (European Round Table) okrugli sto industrijalaca koji je u to doba okupljao 45 generalnih direktora moćnih evropskih kompanija poput Total, Reno, Nestle, Simens, Fijat, Volvo itd. U periodu od 1980. do 1990. god. unutrašnji GDP se za 5-10% prebacio sa rada ka kapitalu, dohodak je stagnirao, porez na dobit smanjivao (za NKV radnike više od 5%), a prihodi firmi rasli.
Izvanredan primjer je projekat infrastrukturne izgradnje Evrope. Na prvi pogled, infrastrukturno povezivanje kontinenta, čija je kulminacija tunel ispod La Manša, nema puno ideološkog u sebi. Međutim, ono je zasnovano na analizi koju je uradio generalni direktor Volva, koja počinje vrlo logičnom konstatacijom da kamion u SAD duplo brže pređe istu razdaljini nego u Evropi. Da bi to nivelisala, Evropa je finansirala izgradnju mreže velikih koridora. Autor se pita: “Zašto taj diktat betona?” I daje sljedeći odgovor: “Evropa je sa jedinstvenim tržištem srušila trgovinske, poreske i monetarne prepreke; preostalo je još da se uklone one fizičke. Pošto su ukinute istorijske granice, trebalo je ukinuti i prirodne. Koja je svrha jedinstvenog unutrašnjeg tržišta ako je promet robe i dalje skup u smislu vremena i goriva? Da bi se odatle izvukle sve koristi, trebalo je ubrzati saobraćaj, srušiti prepreke i sniziti troškove. U tom otvorenom, neomeđenom, prostoru, multinacionalna preduzeća ostvaruju velike uštede: zadržavaju samo po jednu fabriku po proizvodu na kontinentu, sele se u zemlje sa nižim troškovima radne snage zahtijevajući isto od svojih podizvođača. Tako je 1980-ih i 1990-ih Evropa vozila ‘u petoj’. Ali ka kakvom obzorju? Ka onom koje je utvrdilo udruženje poslodavaca.” U to doba, riječ “Evropa” u suštini je postala sinonim za (tržišni) “liberalizam”.
U tekstu “Graditi Evropu znači graditi mir” iz oktobra 2024. god. autori Fransoa Denor i Antoan Švarc poentiraju: “Izgradnja evropske zajednice bi, prema nekima, mogla omogućiti ostvarenje humanističkog sna o trajnom miru na Starom kontinentu. Ipak, od samog početka, ovaj glavni cilj ovog velikog projekta bio je podređen principu slobodnog tržišta i ostvarivanju dobrobiti elita.” Intelektualna prevara se sastoji u tome da su ova dva cilja integrisana u jedan: mir se suštinski povezuje sa slobodnim tržištem. Evropske elite su prihvatile Monteskjeov stav da mir i trgovina idu u paru. Ujedinjavanje Evrope započelo je nakon užasa Drugog svjetskog rata, ali je “prije svega predstavljalo sredstvo za obnovu slobodne trgovine.” Godine 1957. Evropa je rođena kao forma ekonomske zajednice i od početka svoje institucionalne organizacije “osmišljena je kao instrument liberalizacije trgovine i nacionalnih ekonomija.” Do danas je zadržala tu logiku: EU forsira slobodu kretanja radnika i kapitala na račun ostalih principa, prije svega onih iz domena socijalnih prava. “Evropska Unija ostaje prije svega tržište.” Međutim, Tomas Žiskijam u tekstu “Javni novac i privatni profit kroz novo naoružavanje Evrope”, iz maja 2026. god. ukazuje na temeljnu kontradikciju: rast evropskih industrija kroz ulaganje u ratnu mašineriju pobija dogmu da tržišta ne vole rat: “’Veliko naoružavanje’ koje Evropska unija nudi kao rješenje zapravo znači sljedeće: industriju koja troši javni novac, a kojoj mir ugrožava profit.” Evropska ekonomija ulazi u fazu ratnog kejnzijanizma. Janis Varufakis objašnjavao je taj projekat u više vrlo ilustrativnih tekstova. Poenta je da se time in concreto pobija teza da su mir i tržište suština Evrope: ako je akcenat na Evropi-tržištu, rat je sasvim moguće sredstvo rasta.
Nemogući evro
Osnovno sredstvo te neoliberalne dominacije je zajednička valuta. Ključni argument LMD-a navodi Volfgang Strik. U tekstu “Njemačka, moć bez želje” iz aprila 2016. god. on kaže sljedeće: problem leži u “samoj strukturi evrozone koja okuplja različita društva, sa izrazito različitim institucijama, praksama, kulturama, kao i razlikama koje se ogledaju u različitim društvenim ugovorima koji regulišu odnose između modernog kapitalizma i društva. Ovim različitim političkim ekonomijama odgovaraju različiti monetarni režimi.” Evropa, međutim, unificira i podvodi sve pod jedan sistem evra. Taj argument ponavlja i Serž Alimi, pri tome akcentirajući nedemokratski karakter tog projekta: “Nametanje iste valute Austriji i Kipru, Luksemburgu i Španiji – narodima koji nemaju istu istoriju, niti istu političku kulturu, niti isti standard življenja, niti iste prijatelje, niti isti jezik – koje se odvilo u samo nekoliko godina, bilo je skoro pa imperijalni poduhvat.” Moralo je biti jer ti narodi ne bi dobrovoljno prihvatili ono što im je nametnuto. Ne zato što su neupućeni ili imaju animozitet jedni prema drugima, već naprosto zato što imaju različite ekonomske tradicije. Zemlje Mediterana rast temelje prvenstveno na domaćoj potrošnji. Zato se kod njih rast stimuliše zahvaljujući inflaciji državnih deficita, jer omogućava lakše zaduživanje kroz devalvaciju dugova. Pri tome jaki sindikati garantuju sigurnost zaposlenja, naročito u javnom sektoru. Međutim, socijalni mir postignut na takav način plaća se smanjenom konkurentnošću na međunarodnom tržištu. Sa druge strane, Njemačka i zemlje sjevera imaju ekonomsku kulturu zasnovanu na izvozu, čvrstoj monetarnoj politici, fiskalnoj disciplini, investicijama i štednji. Jasno je da su ove dvije ekonomske kulture nekompatibilne. Strik zaključuje: “Jedinstveni monetarni režim ne može u isto vrijeme trpiti ekonomije zasnovane na štednji i na investicijama, kakva je situacija u Sjevernoj Evropi, i ekonomijama koje počivaju na osnovu zaduživanja i javne potrošnje, kao što je slučaj u Južnoj Evropi.” Dakle, ako se zadržava evro, jedan će se morati promijeniti. Međutim, to nije samo promjena ekonomske politike jedne zemlje. To znači promjenu ekonomske kulture, odbacivanje svoje ekonomske tradicije tj. svakodnevnog načina života. Ljudi će se morati promijeniti: evro zahtijeva da “lijeni Grci” postanu “štedljivi Nijemci”.
Njemačka je i dalje glavni zagovornik evra. Kancelarka Merkel je 2011. god. u Bundestagu izjavila: “Ako propadne evro, propada Evropa.” U LMD se pitaju da li je to tako i da li je opravdano izjednačavati Evropu i njenu Uniju sa valutom i da li je vrijeme da se smisli sofiticiranije rješenje koje bi više odgovaralo divergentnoj stvarnosti evropskih naroda. Frederik Lordon u tekstu “Za novi evropski projekat” iz jula 2019. god. smatra da je prvi korak u ozdravljenju Evrope “napuštanje evra, i još šire, napuštanje ideologije kojoj je u osnovi opsesivna politika smanjenja javnog duga”.
Kritika kritike
Ovo su samo neke od osnovnih argumentativnih strategija koje LMD već godinama koristi protiv vladajućeg modela evropskih integracija. O njima vrijedi razmisliti i svakako je da sadrže u sebi mnogo toga što može pomoći Evropi da ispravi greške i bude bolja. Ipak, generalno posmatrano, ove kritike nisu kapacitirane da ospore magistralnu liniju i logiku Evrope. Mnoge od njih i logički ne stoje. Recimo, kada LMD prigovara Uniji zbog “nasilnog nametanja nepostojećeg jedinstva”, na primjer po pitanju pomoći Ukrajini, i kaže nešto poput “Portugalci tu imaju različit stav od Litvanaca”, onda zaboravljaju osnovnu ideju sadržanu u konceptu “zajednička odbrana”: to je upravo ono što ta formulacija bukvalno znači – ne radi se o “zajedničkoj odbrani od Ruske prijetnje”, već o zajedničkoj odbrani od svake prijetnje – recimo od Trampovog napada na Grenland. Demonstracija jedinstva po pitanju Ukrajine ili Grenlanda znači da će svaki budući agresor, recimo onaj koji bi poželio dio španske teritorije, biti odvraćen samim tim jedinstvom – naročito ako je ono formalizovano ugovorom. Evropske nacije se ovdje ne izjašnjavaju o pomoći Ukrajini ili Danskoj, već o tome da li žele da koncipiraju zajedničku odbrambenu silu.
Druge kritike su osnovanije. Recimo, fokus EU na tržišnu integraciju značajno je dominantan u odnosu na projekte kulturne integracije evropskih naroda. Izuzev Erasmusa – projekta bez presedana na svjetskom nivou, ni jedan drugi projekat Unije iz netržišnih sfera ne može se porediti sa ogromnim projektima iz oblasti ekonomskih integracija. Forsirajući ekonomsku integraciju, EU je podbacila u suštinskom i najvažnijem projektu: kreiranju zajedničke evropske kulture i evropskog identiteta. Evropska kultura i evropska civilizacija neuporedivo su starije od nacija i nacionalnih država i taj projekat suštinskog ujedinjenja svakako je moguć. Međutim, na njemu se upadljivo manje radilo nego na ekonomskom ujedinjenju. Posljedice vidimo na mnogim primjerima: najbolje svjedočanstvo je lakoća sa kojom se nacionalizam na evropskom kontinentu povampiruje. Ni pomoć Ukrajini nije bilo moguće u potpunosti institucionalizovati kroz EU, već je za svoju realizaciju tražila formiranje ad hoc tijela poput “koalicije voljnih”. EU je u nekim praksama čak djelovala suprotno svom kulturnom modelu urušavajući ga – recimo na politici jezika. Benoa Ditertr, u tekstu “Jezik Evrope” iz septembra 2016. god. ukazuje na porazne posljedice odustajanja od principa multijezičnosti. Unija je napustila jezike zemalja koje su je osnovale (francuski, njemački, italijanski…) i preuzela jezik najudaljenije države koja više čak nije ni član. Ali “bez svojih jezika, Evropa nema svoju kulturu”. Time je napušten “austrijski princip” kulturne izgradnje “jedinstva u različitostima”: Habsburška monarhija je koristila jezike svih svojih naroda, a himna carstva se izvodila na šesnaest jezika. Nasuprot tome, Unija danas svodi nacionalne jezike na nivo lokalnih dijalekata.
Najvažniji argument na kome LMD insistira jeste problem demokratskog deficita u djelovanju Unije. Problem je da se to može riješiti samo stvaranjem stvarnog evropskog Parlamenta, za šta nema konsenzusa, a malo je vjerovatno da ga u dogledno vrijeme može i biti. Mora se priznati da je LMD ovdje u pravu. Umjesto da pribjegava nedemokratskim praksama, Evropa treba da upregne svoje kreativne potencijale i riješi taj problem – stvarajući nešto politički potpuno novo. Kao što je uradila toliko puta do sada.