Jedna od tipičnih formula koju već dugo vremena slušamo jeste tvrdnja o “krizi” Evrope. Naročito je popularna u našem javnom prostoru gdje već decenijama čitave brigade političara, intelektualaca i medija objašnjavaju kako je Evropa gotova, a EU samo što se nije raspala. Navode se mnogobrojni argumenti, stvarni, poluistiniti i lažni kojima se to želi dokazati.
Često se npr. govori o ekonomskom posustajanju Evrope i naglašava njeno sve teže praćenje SAD i Kine. Na ekonomiju se nadovezuje politika: stalno slušamo o “briselskom levijatanu” koji svojim beskonačnim procedurama, ne samo da otežava donošenje političkih odluka, već i narušava suverenitet evropskih nacija i onemogućava zamah evropskih kreativnosti. Takođe je popularna tvrdnja o depopulaciji Evrope, naročito u kontekstu migranata. Ništa manje nije česta ni tvrdnja o moralnoj “dekadenciji” evropskog ljudstva, naročito u kontekstu tzv. woke kulture. Itd. Sve ove kritike imaju osnova u stvarnosti, premda su uglavnom prenaglašene. Zapravo, ako se držimo striktno brojeva, kriza Evrope i nije tako dramatična. Npr. Evropa je ekonomska supersila. U 2025. godini BDP iznosi: SAD su najjače sa 30.6 triliona, Kina je druga sa 19.4, a Njemačka treća sa 5.1. Međutim, Evropa kao cjelina je na 26 triliona – tik iza SAD i značajno ispred Kine.
Međutim, ti brojevi ne pokrivaju cijelu priču i “stari kontinent” jeste u krizi i ta kriza je, zapravo, mnogo teža, i ima dublje korijene, nego se može učiniti na prvi pogled. Problemi Evrope su teži nego što izgledaju.
Formativno iskustvo savremene Evrope: pakao 1914-1945.
Da bi se razumjela suština evropske krize u našem vremenu, moramo se vratiti na početak sadašnje Evrope: 1945. godinu. Savremena Evropa kreirana je vlastitim šokantnim iskustvom dva svjetska rata. Danas zaboravljamo koliko je to bilo zastrašujuće iskustvo. Ti ratovi bili su bez presedana i u istoriji nikada nije zabilježeno ništa slično. Premda se radi o sukobima svjetskih razmjera, u suštini je to bio evropski građanski rat – izuzev Indopacifika u WW2, nigdje drugdje nisu vođene tako masovne i krvave bitke kao na Starom kontinentu. Milioni Evropljana jurišali su jedni na druge u suludim klanicama WW1. Od Marne u kojoj je poginulo 500 000 ljudi, preko Some koja je odnijela više od milion žrtava, Verdena koji je pokosio 976 000 vojnika, Pešandela sa 830 000, Galipolja 473 000, sve do njemačke “Proljetne ofanzive” 1918. god. koja je pokosila više od 1.5 milona vojnika i završne “Stodnevne ofanzive” saveznika koja je odnijela 1.8 miliona života. A onda su sve to evropske nacije ponovile 20 godina kasnije, samo još bolje naoružane i smrtonosnije. Izgubljene su čitave generacije. U WW1 izgubljeno je skoro 20 miliona ljudi. U WW2 brojevi su još stravičniji: Evropa je izgubila godovo 17 miliona ljudi, a Rusija i ostale republike SSSR-a 26 miliona. Pri tome onih najboljih – mladića vojnika. U međuvremenu se dogodila i pandemija španske groznice koja je odnijela 2.64 miliona.
Na kraju, 1945. god. Evropljani su sravnili sa zemljom mnoge od svojih metropola, pravih civilizacijskih remek djela i bukvalno muzeja na otvorenom. Tragedija Drezdena pokazala nam je šta jedna civilizacija koja je u stanju da podigne takav grad, može da uradi vlastitom remek djelu.
Premda imperijalni po karakteru, to su bili prvi i do sada jedini “totalni” ratovi – ratovi do istrebljenja i sravnjivanja sa zemljom. Čak su i knjige protivnika spaljivane – on je morao biti zatrt, totalno poništen konačnim rješenjem.
Iskustvo tih ratova moralo je, naravno, biti formativnog karaktera za postratne Evropljane. Sadašnja kriza izraz je tog iskustva i ne može biti mišljena van njega.
Politička kriza: briselski birokratski levijatan
Mnogi kritikuju EU zbog sporosti u donošenju odluka i komplikovanih procedura kojima se to postiže. Poznati Kisindžerov geg da kada hoće da kontaktira Evropu “ne zna koji broj da okrene”, odlično ilustruje taj stav.
Međutim, danas se zaboravlja zašto je to tako. EU i njen “briselski levijatan” nastala je kao mirovni projekat koji treba da pruži institucionalni okvir moćnim evropskim nacijama da se ponovo međusobno ne poubijaju.
Evropa je vrlo specifično mjesto: to je relativno mali prostor na kome je koncentrisano jako puno moćnih nacija sa dubokim istorijskim identitetima i jakom imperijalnom pozadinom. Takva koncentracija moćnih nacija ne postoji nigdje drugdje na Planeti. Zato je Evropa uvijek bila bure baruta i rijetko pamti duge periode mira – ovih 80 godina Pax Americana kojima smo svjedočili od 1945. zapravo je ogroman izuzetak – tako nešto desilo se zadnji put prije dvije hiljade godina sa Markom Aurelijem i Pax Romana. Sadašnji mir je postignut na vrlo nestandardan način: Evropljani su veliki dio svoje sigurnosti prebacili na Amerikance.
Evropa je rijetko bila pod invazijom spolja, ali je vijekovima bila međusobno ratište i uistinu predstavlja poprište višemilenijumskog građanskog rata. Ipak, tek šokirani iskustvom 1914.-45. Evropljani su se odlučili za međusobni detant i prepustili jednoj sili sa druge strane Atlantika da bude garant evropske bezbjednosti i ravnoteže snaga.
Međutim, čak ni to nije donijelo spokoj: Evropa je ostala uklještena između dva giganta, SAD i SSSR, i pritisnuta stalnom strepnjom zbog rizika nuklearne kataklizme. Hladni rat je bio pola vijeka mira u imanentnom nespokoju. Postratna generacija Evropljana rasla je pod prijetnjom totalnog uništenja. Premda se Pax Amerikana uobičajno tretira kao period od 1945. do 2025. god. on je u istinskom smislu počeo tek padom Berlinskog zida 1989. kada su SAD eliminisale i drugu veliku prijetnju – Sovjete. Tek 1989. god. Evropa je prodisala punim plućima i za nju je istinski mir trajao 36 godina. Sada je to stanje ukinuto i, nakon povlačenja SAD, moraće se potražiti druga rješenja. Ukoliko žele da očuvaju svoju sigurnost i suverenitet, evropske nacije će se morati naoružati, i sve su već uveliko krenule sa tim poslom. To, pak, ponovo postavlja pitanje bezbjednosti Evrope: jednog malog podkontinenta sa puno moćnih aktera.
Zato su institucionalni mehanizmi koordinacije suštinski važni za Evropu. “Sporost” Brisela o kojoj mnogi pričaju jeste tačna, ali ona ima iza sebe vrlo jasnu logiku: potrebu da se postigne politički konsenzus između moćnih aktera. Efikasnost je žrtvovana zarad jednoglasnosti. Današnja briselska birokratija je, zapravo, samo jedna (možda ne baš spretna) izvedba poznate habsburške ideje koordinacije koju je Meternih tako perfektno promovisao na Bečkom kongresu. Npr. na ovom foto iz 1910. vidimo devet evropskih kraljeva, koji se mogu koordinisati ili nekom vrstom institucionalnog aranžmana, ili ratom:
Poznati model međunarodnih odnosa nazvan “Evropski koncert” je ideja balansiranja kroz ravnotežu snaga i redovne kongrese svake godine na kojima bi se rješavale nesuglasice i tako izbjegavao rat. Meternihov model naziva se ponekad i Pentarhija, jer je uključivao pet velikih evropskih sila: Austriju, Rusiju, Francusku, Britaniju i Prusiju.
Ideja koordinacije pojavljuje se u evropskoj istoriji već negdje od XV vijeka u formi sistema koalicija: kada neka od evropskih nacija iskoči sa svojom moći, ostale koaliraju da bi je vratili u okvire. Recimo, Liga Kambrije je formirana kada je Mletačka Republika postala isuviše moćna i počela da svoj uticaj projektuje sa mora na evropsko kopno. Vidjeli smo npr. i sedam antinapoleonskih koalicija. Sedmu, koja je definitivno okončala Napoleonove ambicije, činili su Austrija, Rusija, Britanija, Pruska, Švedska, Holandija i dr. Kada su Nacisti iskočili, stvorena je i šira planetarna koalicija, da ih se porazi.
Tipičan primjer ove logike detanta je nepostojanje “lidera” u evropskoj politici. Odsustvo “jakih lidera”, ili da upotrijebimo tradicionalni i tačniji termin – “autokrata”, upadljiva je karakteristika evropske post-1945. političke scene. Lako je razumjeti zašto: tokom vijekova, “jaki lideri” u više navrata survali su Evropu u međusobne ratove i katastrofe. Hitler i Staljin samo su dva najekstremnija primjera, a Putin najnoviji. Već nakon iskustva Napoleona, evropski politički genije smislio je razne načine kako da se jake političke ličnosti drže pod kontrolom i suzbiju. Današnje republikanske institucije i checks-and-balances mehanizmi podjele i kontrole vlasti, ograničenosti mandata itd., samo su završni sofisticirani model te logike. Nakon 1945. godine, gotovo nijedan političar u Zapadnoj Evropi nije vladao više od 16 godina.
Tokom istorije, isprobani su razni mehanizmi ograničenja vladareve vlasti. Recimo, Mlečani su birali dužda doživotno, ali su ga podredili Vijeću desetorice, no, ni to im nije bilo dovoljno, pa su slijedili prećutno pravilo da na poziciju dužda biraju starog i fizički slabog čovjeka, daleko od zenita svojih snaga. Dandolo je osvojio Konstantinopolj u devedeset drugoj, slijep. Čerčil je izašao iz WW2 kao veliki pobjednik, ali je netom nakon toga izgubio mjesto premijera – pametni Britanci su slijedili rimsko iskustvo i nisu željeli rizikovati da im se pobjednički vojskovođa pretvori u Staljina, pa su ga promptno smijenili.
Ideja svih tih modela, i cijele moderne evropske političke kulture, računajući i današnji Brisel, jeste da se ni u jednoj od evropskih država ne pojavi novi Napoleon. Oni koji kritikuju Evropu zbog odsustva “jakog” lidera pokazuju da ne poznaju istoriju Evrope i da uopšte ne razumiju o čemu se tu radi. Kriza briselske birokratije postoji, ali je u pitanju mnogo ozbiljniji problem, sa mnogo dubljom pozadinom, nego što to izgleda na prvi pogled. To nije problem kompetencija Kaje Kalas i harizme Ursule von der Lajen i sl., već dramatično pitanje kako koordinisati moćne nacije, sa jakim nacionalnim identitetima, dugom imperijalnom tradicijom, i još dužom istorijom međusobnih animoziteta, a da se ponovo ne survaju u rat.
Rješenje će tražiti izrazitu političku viziju i pamet, koja treba da izbalansira zahtjev za efikasnim donošenjem političkih odluka sa potrebom da se usklade interesi svih. Šta god bude urađeno po tom pitanju, jedno je jasno i nedvosmisleno: unatoč svim kritikama, Evropi i njenoj Uniji treba odati zasluženo priznanje i respekt: ona je uspjela u svojoj osnovnoj namjeri i izvornoj misiji – očuvanju mira u Evropi. Zato je, sasvim opravdano, i nagrađena Nobelovom nagradom za mir 2012. Mnogi koji danas ispaljuju otrovne strelice prema briselskoj Uniji ne vide da je “slabost” briselske Evrope bila izraz njene mudrosti i iskustva: “Evropska Unija pridržavala se određenog etosa koji daje prednost osrednjim stanjima nad izazovnim ekstremima, kupa se u kompromisima i uzmiče pred svime što iziskuje odluke i oštre crvene linije”. Sa krajem Pax Americana taj model nije više moguć i kako je to sasvim jasno poentirao predsjednik Makron: “Has to be reformed. For sure.”
Antropološka kriza: problem biopolitike
Koliko god ova politička kriza bila teška i kompleksna za rješavanje, ona je, zapravo, manji i lakši dio evropskih problema. Jer detant nakon 1945. god. nije bio samo materijalni i vojni. Već i ljudski.
Prvo se to ogleda u smanjenju nataliteta. Evropa je, uz Rusiju i Kinu, jedino mjesto na Planeti kojem UN predviđaju pad populacije u narednoj dekadi. Realno gledajući, stvar je daleko od dramatične i populacijsko opadanje nije tako drastično kako se u zadnje vrijeme predstavlja. Recimo, tvrdnja o islamsko-migrantskoj najezdi je očigledno prenaduvana: blizu 90% sadašnjeg evropskog stanovništva su bijelci, hrišćanskog bekgraunda, rođeni na tlu Evrope. Unatoč tome, ima razloga za brigu. Ranija iskustva Evrope sa depopulacijom vrlo su indikativne istorijske lekcije. Epidemija bubonske kuge odličan je primjer: Crna smrt je u period 1347-53. odnijela polovinu evropskog stanovništva. To je imalo i mnogobrojne političke posljedice – recimo invazija Osmanlija uspjela je prije svega zbog desetkovanja evropskog stanovništva.
Otuda ne čude zloslutne paralele glede sadašnjih negativnih populacijskih trendova i povezivanje depopulacije sa migrantskom “invazijom”.
Druga vrsta antropološke krize ogleda se u tome da Evropa pravi slabe ljude. U tom smislu, može se čak govoriti o političkom bioinženjeringu. U tom čudnom projektu, radi se o nekoj vrsti pokušaja pacifikacije evropskog ljudstva.
Jedan karakterističan primjer je odbacivanje mačizma i promocija tzv. metromuških idealtipova. Zgroženi iskustvom 1914-45. Evropljani su napustili mačomilitarističke uzore i počeli da stvaraju osjetljive muškarce “suviše rafinirane da izdrže vožnju od kuće do željezničke stanice”. U 20. vijek ušlo se sa sasvim drugim raspoloženjem i forsirana je upravo suprotna odgojna figura. Ko je čitao evropsku literaturu tog doba – od Jüngerove “Čelične oluje” do Remarkovog “Na zapadu ništa novo”, lako može da prepozna taj antropološki i odgojni ideal evropskog ljudstva: romantičarski kreiranog heroja spremnog da se žrtvuje u ime svoje nacije, partije, klase, rase itd. Ernst Jünger u svojim sjećanjima na pakao Some, u kojem je vodio jurišne odrede i dobio orden za hrabrost, ne govori o strahotama rovovskih klanica, već o “šarmu i radosti bitke”.
Takva ideal-figura dominirala je odgojnom matricom svake evropske nacije. To je ona “Plava zvijer” o kojoj govori Niče, koja je marširala Planetom pet vijekova, osvajajući čitave kontinente i rušeći čitave civilizacije.
Međutim, ta romantična antropološka figura odvela je na kraju evropske nacije u nezapamćene maskare svjetskih ratova u kojima su heroji patriote različitih nacija jurišali jedni na druge, usput sravnjujući sa zemljom evropske gradove.
Sadašnja kriza evropskog ljudstva ne može biti adekvatno mišljena bez tog iskustva. Mnogi se danas pitaju kako smo od ovakvih frajera na lijevoj strani došli do ovih senzitivaca na desnoj:
I tretiraju to kao prima facie dokaz antropološke smrti Zapada. Frapantna je činjenica da relevantna istraživanja pokazuju konstantno smanjenje nivoa tostesterona kod muške populacije Evrope.
I evropski feminizam samo je jedna od reakcija na strahote svjetskog rata. Upadljiva karakteristika evropskog društvenog života nakon 1945. god. jeste uvođenje žena u pozicije političke, ekonomske i kulturne moći koje je bez presedana u ljudskoj istoriji. To ima malo veze sa gender studijama: feminizam je pokušaj da se smanji nivo testosterona u evropskoj politici. Kada se danas raspravlja o lingvističkim začkoljicama rodno senzitivnog jezika, to nije stupidno pitanje da li “dekan” ili “dekanica”, da li “psiholog” ili “psihološkinja”, već je u pitanju mnogo ozbiljnija stvar: pokušaj da se “Plava zvijer” drži pod sedativima.
Takođe je i multikulturalizam i projekt globalizacijskog ujednačavanja kultura pokušaj u istom pravcu: što se ljudi više identifikuju kao pripadnici čovječanstva, a manje neke lokalne (nacionalne, rasne, vjerske, itd.) zajednice, potencijal za sukob se smanjuje. Evropa je izvanredno mjesto za takav pilot-projekat: Evropa je “amorfan entitet”, košnica nacionalnih identiteta, ali evropska kultura i evropska civilizacija su neuporedivo starije od nacija i nacionalnih država. Zato je nadnacionalni evropski identitet načelno moguć. Ukoliko se ostvari, to ukida osnovni izvor animoziteta i eliminiše osnovnu prijetnju evropskom miru. Tzv. “suverenisti” koji propagiraju raspad Unije i sanjaju o obnovi evropskih nacionalizama, a da prethodno nisu prezentovali politički i kulturni model koji može držati stvar u ravnoteži, pokazuju time poslovičnu glupost nemišljenih desničarskih narativa.
U paru sa time ide i kritika Evrope zbog odbacivanja “tradicionalnih” vrijednosti, poput porodice ili vjere. Evropski ateizam samo je još jedna od očitih posljedica demoralizacije evropskog ljudstva. Ateizam, bar statistički, trenutno dominira jedino na tlu Evrope i nigdje drugdje na Planeti. Današnja Evropa je kontinent nevjerovanja. Lako je razumjeti zašto: međusobni masakr 1914-45. dogodio se između hrišćanskih nacija.
Kako danas vjerovati u hrišćanske poruke, kada su one tako dramatično iznevjerile? One nisu nikakva brana od iracionalnosti, već samo mogu biti pojačavajući izvor rata – dodajući imeprijalizmu i vjersku dimenziju.
Još jedno od lukavstava evropskog političkog uma kojim se pokušava pacifikovati politički prostor jeste hermetičko razdvajanje javnog i privatnog prostora. Teži se da se sva teška identitetska pitanja sklone iz javnog prostora, gdje bi mogla podgrijati atmosferu, u zonu iza zatvorenih vrata privatnosti. Desničari koji danas forsiraju te teme upravo su nesvjesni geneze cijele priče koja je dovela do takve političke metodologije.
Insistiranje zapadnjačkih političkih elita na takvim i sličnim socijalnim inženjerinzima i kulturnim politikama, koliko god bilo iritantno, nije tako stupidno kako to desničarski, antiwoke i slični teoretičari zavjera predstavljaju. U svakom slučaju, taj je projekat pacifikacije poprilično uspio, što nam uvjerljivo pokazuje statistika:
Šokantno, ali u gotovo svim evropskim zemljama dvije trećine građana bi dezertiralo u slučaju spoljne agresije. To su uneci djedova koji su jurišali jedni na druge. Očigledno, u Evropi je danas na snazi doktrina o nula stradalih. Sloterdijk je u pravu: “reč ‘posleratni’ ne označava samo dugi mir evropskog načina života kakav se ostvario nakon 1945 … Reč ‘posleratni’ označava i davno započeto unutrašnje razoružavanje ljudi – svakako već ubrzo nakon bitke kod Vaterloa – koji više nisu želeli da u sopstvenoj ličnosti egzistiraju kao poprišta sukoba principa i suprotstavljenih načina oblikovanja sveta. Posleratni Evropljani su se radije zadovoljavali time da ubuduće – i za svagda – budu bezopasni i dobri.” I dodaje: “Za Evropljane …. svako stvarno vanredno stanje predstavljalo bi gotovo kršenje ustava, a svaki jači pljusak napad na ljudsko dostojanstvo.”
Evropa je danas mjesto gdje ljudi žele da bezbrižno uživaju u konzumaciji svih vrsta zadovoljstava – od fine mediteranske hrane, francuskih vina, preko seksualnih i drugih sloboda, na bazi blagostanja koje im pruža njihovo bogatstvo. Egoistički individualizam i tzv. egzistencijalističke filozofije direktno teku iz arhetipova masovnih smrti svjetskih ratova: iskustvo smrti, sjećanje da životi miliona ljudi mogu biti momentalno zbrisani vodi ka stavu: let’s have fun – “život je jedan i kratak, proživimo ga”. Kombinacija materijalnog bogatstva i iskustva traume zakonomjerno utiče na stvaranje određenog tipa ličnosti.
Međutim, nakon kraja Pax Americana, to se doba bezbrižnog blagostanja neminovno završilo i Evropljani će se morati probuditi, htjeli to ili ne. Kada je Macron u Davosu nastupio u RayBanu, on je ciljao arhetipove tog tipa: vraćanje samopuzdanja i retosteronizaciju evropskog ljudstva. Genijalno:
Važno je dakle razumjeti da je kriza evropskog čovjeka mnogo dublja od pukog vaspitnog modela ili politički selektovanih kulturnih obrazaca i ne može se riješiti odlaskom u teretanu, nacionalističko-patriotskim indoktrinacijama, ukidanjem rodno senzitivnog jezika i sličnim jeftinim populističkim mjerama. To je pitanje kako jednu populaciju, koja u svojoj podsvijesti nosi arhetip masovnih međusobnih klanica 20. vijeka, podići moralno, mobilisati njegove kreativne potencijale, a istovremeno osigurati da ponovo ne počne sa međusobnim jurišima jednih na druge.
Kriza evropskog uma: nihilistička negacija
“Metafizika je kob Zapada, ali istovremeno i pretpostavka njegove planetarne dominacije.” (M.Hajdeger)
Treba imati u vidu da trauma 1914-45. nije bio samo rat, već i njegov ishod: postalo je jasno da su Amerikanci spasili Evropu od nje same. Poniženje 1945. god. ogleda se u tome da je Evropljanima dodijeljen tutor koji pazi da štićenik ne napravi opet neku glupost. Pri tome su tutor bili “glupi Ameri” i “zaostali Rusi”.
To je važno razumjeti ako hoćemo da promislimo o krizi temelja savremene Evrope kako su postavljeni u Moderni. Moderna Evropa počela je najranije negdje u 13. vijeku uvjerenjem da će beskonačni progres znanja permanentno stvarati sve bolji i bolji svijet i sve boljeg i boljeg čovjeka. Poznata parola Đordana Bruna glasi: “Vrline su atributi prosvećenog uma”. Marks je kasnije dodao: “Radom čovjek svladava divljinu izvan sebe i u sebi”. Dakle, temeljni stav moderne Evrope je da će svojim radom i emancipacijom čovjek sve više progresirati i u materijalnom i u moralnom smislu. Definicija evropske Moderne je prosvjetiteljska maksima: “znanje je moć” – i nad spoljnom prirodom i nad ljudskom prirodom: prva će se savladati, druga emancipovati.
Međutim, ta se optimistička filozofija na kraju survala u varvarstvo 1914-45. Kako je moguće da prosvećene nacije, emancipovane i civilizacijski visokorazvijene, do te mjere zastrane? Ta činjenica uzdrmala je samu temeljnu filozofsku osnovu novovjekovne Evrope koja je nosila njen pobjedonosni hod od 13. vijeka pa do 1914.: progres, znanje, nauka, emancipacija itd. Ispostavilo se da je progres ambivalentan. U zloglasnom predavanju u Bremenu, Hajdeger je poentirao: “Proizvodnja leševa u gasnim komorama načelno se ne razlikuje od proizvodnje kukuruza u kombajnima. Oni počivaju na istoj metafizičkoj osnovi”: načelu efikasnosti i znanje je moć. Na šta će se moć dobijena znanjem primijeniti ostaje neizvjesno. Kada je Huserl u “Kriza evropskih nauka” (objavljenoj 1936. neposredno pred katastrofu) ukazao da se kriza modernih nauka događa, ne zato što su neuspješne u istraživanju – naprotiv, one su izrazito efikasne, već usljed toga što su odvojene od smisla ljudskog života, pogodio je u suštinu problema. No, bilo je prekasno: naoružani svojim moćnim tehnologijama, tadašnji Evropljani nasrnuli su jedni na druge.
Tako smo došli u situaciju da Evropljani danas ne polažu previše nade ni u spas kroz nauku/znanje, niti bezuslovno vjeruju u moć koju znanje obezbjeđuje. Opšte opadanje kvaliteta evropskog obrazovnog sistema najočiglednija je posljedica toga. Takođe se u tome korijeni i značajan dio antiinovatorske dimenzije evropske kulture. Nekada najkreativnije mjesto na svijetu, koje je na dnevnom nivou izbacivalo revolucionarna otkrića, sada se, s pravom, optužuje za potpunu bezidejnost i jalovost. Poznati aforizam glasi: “Amerika kreira, Kina reproducira, Evropa regulira”. Briselske regulative koče inovativnost, jer je kreativnost opasna: lako može voditi ka atomskoj bombi. Evropljani su izgubili nagon za pronalaženjem jer je sve do sada izmišljeno pokazalo i svoju iracionalnu stranu.
Godine 1945. smo završili u stanju koje je Niče definisao terminom “nihilizam”. On je totalnog karaktera i prožima sve aspekte evropske egzistencije: od nauke, preko moralnih i estetskih svjetonazora, pa do religije. Evropljani danas ne vjeruju ni u šta. Kada je Niče rekao “Bog je mrtav”, to je odjeknulo kontinentom, ne zato što je on rekao neku zaprepašćujuću novost – već upravo obrnuto: izrekao je ono što su svi znali i osjećali.
Pri tome nije mislio samo na hrišćanskog boga, već na bilo koju vrstu utemeljenja ljudskih postupaka – računajući i samu nauku kao božanstvo. Svi mogući evropski “-izmi” su iznevjerili: fašizam, komunizam, liberalizam, republikanizam, nacionalizam itd. danas djeluju kao prazne riječi i parole zbog kojih niko ne bi prekinuo svoju kafu, a kamoli jurišao na bajonete. Odsustvo pozitivnih programskih utopija odvelo je postratne Evropljane ka raznim formama individualističkih egzistencijalizama: ako nisu moguće utopije, niti bilo kakvi opšti ciljevi koji prevazilaze nivo javnih investicija u puteve, odvoz smeća i slično, jedino što preostaje je živi svoj život i gledaj svoja posla u svom malom svijetu, drži se svoje “zone komfora”.
Prepuštanje masa besmislu potrošačke kulture i konzumerizma jedan je od očitih pokazatelje te krize. Iskustvo Evrope tako nam potvrđuje staru istinu: veličina iscrpljuje. Evropljani su umorni od Evrope i njene imperijalne veličine.
To je radikalno napuštanje svjetonazora koji je vladao Evropom 500 godina. Moderna je obećavala da će postepenim usponom racionaliteta na kraju doći do uspostavljanja sve racionalnijih političkih sistema i sve relaksiranijih međuljudskih i međudržavnih odnosa. Različiti “-izmi” samo su predstavljali različite izvedbe tog utopijskog cilja. Nepobitna istorijska činjenica da su svi evropski “-izmi” završili u totalitarnim konsekvencama vodila je zapadno ljudstvo ka odbacivanju utopijskih modela i utopijskog modela mišljenja kao takvih. Potraga za novom utopijom najstrože je inkriminisana – ne samo kao metodska greška, već i kao moralna anomalija.
Postavljanja bilo kakvih velikih društvenih i političkih tema, ono što je Niče nazvao “Velika politika” proizvodi nelagodu, nespokoj i uznemirenost, i teži se izbjegavanju takvih stvari po svaku cijenu. Tendencija je da se politika svede na tehničko-birokratske poslove iz domena socijalne politike, trgovinski mjera, gradnje nasipa, besplatnih vrtića i tome sličnih trivijalnosti. Upravo ono čime se sadašnja briselska Evropa bavi. Putin nije nelagodnost za Evropu zato što je neka posebna prijetnja – Rusija to, ako ne baci bombu, nije i ne može biti iz prostog razloga što je Evropa deset puta jača. Putin je neugodnost zato što vraća na sto pitanja Velike politike i izbacuje Brisel iz njegove ušuškanosti u birokratije i procedure.
Nakon 1945. god. Evropljani su se probudili iz pepela potpuno obeskorijenjeni i neutemeljeni jer su svi fundamentalni principi evropske Moderne izgubili svoj mobilizirajuću snagu. Mir Pax Americana omogućio im je da 80 godina prožive u blaženom polusnu. Sada se nalaze u situaciji da toga više nema, a oni nemaju bazične principe djelovanja i postojanja.
Kriza kao biće Evrope
Kriza Evrope jeste, dakle, realnost. I mnogo je dublja nego se čini na prvi pogled. Krucijalno pitanje, međutim, glasi: da li je kriza Evrope uopše kriza? Naime, za razliku od nekih drugih kultura, Evropa nikada nije bila težnja za stabilizacijom i okoštalim smirujućim poretcima. Ovaj naš izuzetni podkontinent uvijek je bio amorfan, nedefinisan, nekompaktan i previše kompleksan. Evropa je dinamičan ideal čija je kriznost upravo sama suština evropskog bića. Ontološki, Evropa JESTE kriza.
Riječ “kriza” potiče od grčkog glagola κρίνειν, što znači razlučiti, odvojiti, odlučiti ili presuditi. U izvornom smislu, kriza označava prekretnicu ili situaciju koja zahtijeva analizu i donošenje odluke. Takođe, korijen krinein je osnova za riječ “kritika”, implicirajući proces prosuđivanja. Kriza u suštini znači proces, često revolucionaran i dramatičan, odbacivanja starog i njegove zamjene nečim novim i boljim. Trenutak kada se mora prosuditi o postojećem i iskoračiti iz njega. Negacija je ključni momentum kojim se dijalektička trijada progoni: kriza negira stari poredak i ispostavlja zahtjev za kreiranjem novog. Ako se išta može reći za Evropu, na osnovu njene istorije, to je da je uvijek iznenađivala svijet nečim novim i potpuno neočekivanim.
To je upravo ono što je Moderna napravila od Evrope: jedan entitet permanentne kriznosti, entitet u stalnom previranju i preispitivanju. A to je upravo ono što se događa i u sadašnjem trenutku Evrope: krizno prelaženje iz jednog postojećeg stanja (u ovom slučaju Pax Americana) u nešto novo što još ne obuhvatamo u cjelini, već ga samo naziremo. Stoga nema razloga za bilo kakvu paniku – radi se o uobičajenom načinu postojanja Evrope.
Zapravo, najveća opasnost za Evropu je efekt samoispunjavajućeg proročanstva: neprestano forsiranje narativa da je gotovo, da su energije iscrpljene i da sada drugi treba da vode priču, i slično, može proizvesti afinitet prema smiraju, perpetuirati opšti defetizam i samoojačati entropiju. U stvarnosti, ništa se specijalno i skandalozno ne događa. Prvi, i vjerovatno dovoljan početni korak glasi: “podsjetiti Evropljane ko su, i šta predstavlja velika civilizacija kojoj pripadaju”, a što su pomalo zaboravili u prethodnih 80 godina. Italijanska premijerka Meloni nedavno je to uradila riječima: “Vjerujem u Zapadnu civilizaciju, izgrađenu na grčkoj filozofiji, rimskom pravu i hrišćanskim vrijednostima”.
Dakle, ako na sadašnju krizu primijenimo hegelovsku dijalektiku, dobijamo sledeće: nakon uspona Evrope u Moderni (od 13. vijeka) (teza) desila se negacija (antiteza) moderne Evrope velikim ratom 1914-45. Negacija je rezultirala evropskim nihilizmom i prepuštanjem u Pax Americana. Kriza nastupa povlačenjem SAD iz tog aranžmana. Očigledno je da kraj Pax Americana predstavlja “negaciju negacije”: on izbacuje Evropu iz dosadašnjeg statusa. Traži se novi poredak. On treba biti sinteza u hegelovskom smislu: sačuvati u sebi ono što je vrijedno iz prethodnih iskustava, odbacivši istovremeno ono negativno. Očigledno je šta treba biti prevladano: nihilizam evropskog ljudstva i nekoordinisanost evropskih nacija (npr. ponovni uspon nacionalizma bio bi ostatak negacije u sintezi). U svakom slučaju, Evropa, istorijski nužno, ponovo izlazi na scenu Velike politike. Kako i u kojoj formi, ostaje da se vidi.
„Vrijeme male politike je prošlo: već naredni vijek donosi borbu za vladavinu na Zemlji – nasilja Velike politike.” F. Niče, S onu stranu dobra i zla (1886.), 208.