Nakon pobjede na izborima 2024. Trampova administracija je iz nekog razloga odlučila da razvali postojeći svjetski poredak koji su same SAD uspostavile nakon 1945. i zacementirale 1989. Razumljivo, to je izazvalo haos preslagivanja širom svijeta. Najvažnija promjena dogodiće se, i već se događa, u Evropi, koja više ne može da tavori u blaženoj dokolici Pax Americana i mora da se pokrene. Hajdeger je jednom prilikom ustvrdio da Hitler predstavlja prelom u “zaborav bitka” – silu koja treba da prodrma Evropljane iz učmalosti. To isto danas predstavlja trampistički zaokret SAD: tačku u kojoj postaje bjelodano da letargija više nije moguća. Evropa je prinuđena da se vrati na svjetskoistorijsku pozornicu i ona to ovih dana i radi. Odvijaju se paralelno dva procesa.
Delfski savez
Prvo, jasno je da je trampistička Amerika neprijatelj Evrope. To se jasno vidi na više konkretnih poteza: od budalesanja sa Grenlandom, preko tarifnog rata, pa do forsiranja nacionalističkih i tzv. “suverenističkih” snaga u EU poput AfD, Le Pen, Orbana i drugih. U tom poganom poslu trampisti su napravili nesveti savez sa putinistima i ujedinili se u pokušaju razbijanja i destabilizacije Evrope.
Koliko god to bila šokantna politička odluka, jasno je zašto trampisti razmišljaju na taj način. SAD su bez konkurencije najjača svjetska država, sa superiornom armijom, dominantnom ekonomijom koja proizvodi 30.6 trilliona tj. gotovo 30% svjetskog GDP, planetarno dominantnom kulturom, itd. U igri jedan-na-jedan nijedna svjetska država ne može da im parira. Međutim Evropa kao cjelina ima potencijal da im bude an pari, ili čak i jača. GDP Evrope (kao cjeline, računajući Britaniju, Norvešku, Švajcarsku i ostale koji nisu u Uniji) je vrlo blizu američkog – negdje na 26.4 triliona. Za poređenje, GDP Kine je 19.7 triliona, a Rusije je, unatoč njenih enormnih prirodnih bogatstava, mizernih 2.54. I evropske armije, unatoč višedecenijskog detanta, i dalje su među najjačim na svijetu. Osim toga Evropa je igrač u tzv “Zapadnoj hemisferi” koju je Trampova administracija u svojoj “Nacionalnoj strategiji” označila kao područje američke supremacije. Očito je da je u takvoj viziji Evropa, ako se konsoliduje i dodatno ujedini, protivnik broj jedan.
Zato je prvi i urgentan zadatak Evrope formiranje neke vrste “Delfskog saveza” – koalicije demokratija od Kanade do Australije protiv autokratskih režima trampističke SAD i putinističke Rusije. Prvi cilj te koalicije je defanzivni – odbrana od agresora. Formiranje te koalicije ide za sada poprilično dobro: Kanada je eksplcitno podržala ideju i već se formalno priključila evropskom projektu zajedničke odbrane. Takođe je zanimljivo da 58% Kanađana podržava čak i formalno političko povezivanje sa Evropom. Slično razmišljaju mnoge zemlje – od Japana, Južne Koreje, Australije pa nadalje, koje imaju stvarne demokratske poretke.
Dosadašnji potezi u borbi sa trampistima koje je Evropa odigrala ulivaju nadu za optimizam. Evropska unija je poražena u tarifnom ratu i morala je povući svoje kontramjere – premda su i trampisti reterirali od svojih drastičnih prvobitnih namjera. Međutim ona je porazila Trampa po pitanju Grenlanda, a onda ga je i ponizila pravim političkim masakriranjem u Davosu. Dodatni udar koji su izveli protiv trampista je prezentovan nakon napada SAD na Iran. Evropske zemlje su ne samo zabranile Amerima da koriste njihove baze u Evropi, već su zatvorile svoje vazdušne prostore za američke avione. To je izazvalo pravi bijes trampista ali pokazalo se da ne mogu ništa drugo da urade do da galame. Ti porazi su već ugrozili Trampovu poziciju unutar SAD: sve su glasniji pozivi za njegovom smjenom, a neke evropske države značajno finansiraju antitrampističke medije u SAD. Novi važan omjer snaga vidjeli smo sada na izborima u Mađarskoj: Tramp-Putinov kandidat Orban dobio je ogromnu logističku i finansijsku pomoć iz Moskve i Vašingtona, a potpredsjednik SAD Vence je čak učestvovao u predizbornoj kampanji FIDESa – što je slučaj bez presedana.
Unatoč tome Orban je uvjerljivo izgubio i to je veoma značajna pobjeda u ovom ratu Evrope i trampista, koji će trajati još izvjesno vrijeme.
Bečki kongres
Drugi zadatak pred kojim Evropa stoji je organizacija novog “Bečkog kongresa” na kome bi se kreirali novi efikasniji metodi odlučivanja i koordinacije između evropskih država. Sadašnji model je po svemu sudeći iscrpio svoje kapacitete i, kako je to rekao Predsjednik Macron: “Has to be reformed. For sure”. Ovih dana prezentovano nam je nekoliko mogućih modela buduće Evrope.
Jedan od njih je tzv “Evropa dvije brzine”. To je zamisao da se ostane na obimu sadašnje Unije ali da se najmoćnijim nacijama, koje čine gro ekonomske i vojne moći kontinenta, da pravo veta i veće ingerencije od ostalih članica. Time bi se sačuvao mehanizam koordinacije između ključnih aktera, a istovremeno ubrzao proces odlučivanja i izbjegle blokade poput ovih koje je radio Orban.
Ukoliko se Britanija vrati ona će naravno biti priključena klubu šestorke. Prijedlog je došao iz Francuske a već su ga načelno podržale gotovo sve ostale EU države. Njemački ministar spoljnih poslova Johann Wadephul prvi je stao iza ideje i eksplicitno je izjavio da je princip jednoglasnoti prevaziđen i treba biti napušten.
Druga ideja je ambiciozniji koncept federalizacije i postajanja Evrope u cjelini državom. Neka vrsta Sjedinjenih evropski država po ugledu na SAD. To je zamisao koju gura Mario Dragi i finansijski centri Evrope.
Takva federalna Evropi imala bi dvodomni parlament, pri čemu bi jedan dom bio biran građanski – glasovima svih stanovnika Evrope, a drugi državni koji bi se birao u državama-članicama. Oba doma bi imala zakondavnu moć: i predlaganja i usvajanja zakona, ali bi nacionalni veto bio odbačen. Razmatraju se razni modeli preferencijacije mandata i glasova koji bi spriječili marginaliziranje manjih nacija.
Ovih dana vidjeli smo i radikalniju ideju: transformaciju Evrope u federaciju ali ne država, već regija.
Koliko god iz današnje perspektive djelovao nevjerovatan, ovaj model ima jako utemeljenje u evropskoj istoriji, koja je vijekovima bila polisno organizovana: sjetimo se samo srednjevijekovne Italije ili Njemačke.
Da li će neki od ovih modela biti realizovan, da li sadašnja Evropa ima uopšte kapacitet da realizuje bilo kakvu reformu, ostaje da se vidi. Ali čini se da prevladava mišljenje da je sadašnji briselski model neadekvatan situaciji nakon povlačenja SAD. Dobra stvar današnje Evrope je da ni jedna od njenih sila nije dovoljno jaka da bude an pari na planetarnom nivou. Francuska i Britanija imaju jake armije, nosače aviona, nuklearne arsenale itd, takođe su i stalne članice Savjeta bezbjednosti UN sa pravom veta, međutim nemaju dovoljne ekonomske kapacitete da bi samostalno parirale SAD ili Kini. Njemačka je ekonomski najjača, ali nedostaju joj drugi elementi, a pri tome je opterećena istorijskim naslijeđem. Ta činjenica da Evropa nema vodećeg igrača odlična je podloga za ujedinjenje: ako ni najjači nisu sami po sebi dovoljno jaki – logična solucija je ujedinjenje.
U činjenici nepostojanja dominantnog igrača leži dakle prilika, ali i slabost Evrope. Nepostojanje dominantne sile koja bi objedinila kontinent podgrijava centrifugalne sile razjedinjenja. Danas ih znamo pod firmom “suverenista”: svi oni plagiraju napuštanje ili bar drastično slabljenje Unije. Ukoliko se dogodi, to bi svelo Evropu na beznačajnog igrača na planetarnoj sceni, a sve njene nacije, računajući i najmoćnije, na puke pione velikih geopolitičkih moćnika poput SAD ili Kine. Razjedinjena, nacionalno podjeljena Evropa, znači da je svaka od njenih nacija potencijalni “saveznik” (tačnije vazalna peta kolona) nekog od aktera van Evrope. To takođe otvara i pitanje mira: evropski nacionalizmi vrlo su zapaljiva materija i više je nego lako zamisliti da se opet survaju u međusobne masakre koje smo gledali neprestano u prethodnih 500 godina – zaključno sa 1945. Unatoč tome suverenistički impulsi nisu za podcjenjivanje: Evropu čine milenijumske nacije i sve one imaju vrlo jake nacionalne identitete. Žorž Klemanso je poentirao: “Čovječanstvo je lijepa riječ. Ali Francuska je ljepša”. Ipak, koliko god suverenistički filing rastao, reset na pred-EU stanje je objektivno nemoguć: iskustvo Unije već je sintetisano, tako da povratak na predunija stanje, čak i da se evropske države odluče za tako nešto, nije izvodiv stricto sensu.
Vođa slobodnog svijeta
No pravi zadatak Evrope 21. vijeka mnogo je impozantniji od taktičke pobjede nad jednim diktatorom sa istoka i jednim šarlatanskim autokratom sa zapada, te konsolidovanja svoje strukture. Svjetskocivilizacijsko djelovanje evropeizma jasno je iz pozitivnog aspekta njene istorije: Evropa je jedinstven izvor ideja o individualnoj slobodi, demokratiji, vladavini zakona, ljudskim pravima i kulturnoj slobodi. To su evropske, a ne azijske ili afričke ideje – osim po prihvatanju ili gdje su ih Evropljani nametnuli silom. Ako se Evropa još jednom uhvati svoje misije, i prati crvenu nit svoje istorije, ona treba da postane bastion tih ideja i vrijednosti – jedinstveno mjesto na planeti gdje one vladaju u svom punom obimu i izvornom smislu. Macron je nedavno pozvao “sile srednje snage” da se ujedine protiv autokratija i diktautra SAD, Rusije i Kine. Time je, jasno definišući protivnika, jasno definisao prirodu tog novog Delfskog saveza: u pitanju su demokratske liberalne države koje stoje nasuprot diktatura i autokratija. Time je dao pozitivnu viziju buduće Evrope koja može biti predmet želje svih koji ne žele da žive u diktaturi. Vizija tog projekta je i šira: ponovno vraćanje SAD u koaliciju slobodnih demokratija, i pomoć Rusiji da se napokon demokratizuje. U suštini, misija Evrope 21. vijeka je ono u čemu su SAD podbacile u 20.vijeku: nakon što su pobjedile dva velika zla – nacizam i sovjetski komunizam, SAD su trebale da budu “vođa slobodnog svijeta”. Uloga za koju su imale sve potrebne vojne, ekonomske itd. kapacitete, a takođe i moralni legitimitet. Umjesto toga one su, netom nakon pada Berlinskog zida, postale svjetski hegemon koji krši međunarodno pravo i svojevoljno napada druge zemlje. Trampističko zastranjenje samo je završna faza tog krivog skretanja.
Obnova Imperije?
Alternativna vizija manje je svijetla. Mnogi smatraju da je zadatak Evrope 21. vijeka poništavanje odluke iz 20. vijeka da ukine sebe kao Imperiju. Nekoliko važnih evropskih intelektualaca nedavno je ukazalo na činjenicu da su mnoge evropske zemlje bile imperije, ali da Evropa kao cjelina to nikada nije bila, i vide političku misiju posttrampističkog evropeizma kao zadatak konstituisanja Evrope-Imperije. Sloterdijk u jednom tekstu još iz 1994. ukazuje da “evropska obamrlost nakon 1945. nije moguća kao konačno stanje … već je samo faza … Evropa, koja iz sistemskih razloga nije svjetska sila stvar je nemoguća: princip svjetske moći, kao takav, leži u korijenu Evrope.” I u pravu je. Osamdeset godina evropske umrtvljenosti nas zavarava.
Ovdje se ne radi o tome da li je tako nešto uopšte objektivno moguće u doglednoj budućnosti. To je u metafizičkom smislu krivi put: ideja Evrope je u svom najdubljem smislu jedan originalan i specifičan odgovor na pitanje ljudskog bitka. Evropa nije samo politički koncept, to je i odgovor na pitanje o istini i dobru. U čemu se on sastoji? U shvatanju čovjeka kao bića slobode u Lok-Kantovom smislu. Evropsko pravo, liberalizam i doktrina o ljudskim pravima je “njena velika izjava o čovječanstvu”. To je baklja koju Evropa treba i može ponovo da preuzme. Evropa je prirodan vođa slobodnog svijeta: ona je mjesto gdje je nastala vizija slobodnog čovjeka i kao takva pozvana je da se suprotstavi diktatorima i hegemonima. Ako se Evropa konsoliduje, i tu konsolidaciju usmjeri na puku obnovu svoje imperijalne moći ona u stvari napušta svoj najdublji smisao i ono zbog čega izaziva divljenje širom svijeta, i ponovo postaje legion konkvistadora – dakle ono zbog čega ju već vijekovima preziru širom planete.