Više od 18 milijardi konvertibilnih maraka. Toliko su građani Bosne i Hercegovine od 2006. do kraja 2025. godine uplatili kroz poreze i putarine na gorivo. Taj novac naplaćuje se svaki put kada vozači sipaju benzin ili dizel, uz obrazloženje da služi za održavanje i izgradnju puteva.
Međutim, uprkos milijardama prikupljenim kroz ove namete, većina autoputeva i dalje se gradi na kredit. Drugim riječima, plaćamo ih dva puta. Prvi put na pumpi, drugi put kroz vraćanje skupih kredita.
Koliko država uzima od svakog litra goriva
U cijeni goriva u Bosni i Hercegovini nalaze se tri ključna nameta:
- 0,15 KM po litri – putarina za održavanje puteva
- 0,25 KM po litri – putarina za izgradnju autoputeva i rekonstrukciju puteva
- 0,30 do 0,45 KM po litri – akciza na gorivo
To znači da država od svake litre goriva uzima između 0,70 i 0,85 KM.
Ako vozač natoči 50 litara goriva, samo kroz ove namete državi plati između 35 i 42 marke.
Milijarde prikupljene od vozača
Prema podacima Uprave za indirektno oporezivanje (UIO) dostavljenim magazinu BUKA, samo po osnovu dvije vrste putarina na gorivo u periodu od 2006. do kraja 2025. godine prikupljeno je 8,65 milijardi konvertibilnih maraka.
Prva putarina, od 0,15 KM po litri, namijenjena održavanju puteva, od 2006. do kraja 2025. godine donijela je 4,25 milijardi KM.
Druga, od 0,25 KM po litri, uvedena 2009. godine uz obrazloženje da će finansirati izgradnju autoputeva, donijela je dodatnih 4,39 milijardi KM.
Ukupno – 8,65 milijardi KM.
Pored toga, građani na svaku litru goriva plaćaju i akcizu, koja iznosi između 0,30 i 0,45 KM, zavisno od vrste derivata. Po tom osnovu je od 2006. do kraja 2025. godine prikupljeno dodatnih 9,59 milijardi KM.
Kada se saberu putarine i akcize, dolazi se do iznosa od više od 18 milijardi KM koje su vozači i građani u BiH uplatili kroz cijenu goriva u posljednjih dvadesetak godina.
Koliko to znači po kilometru autoputa
Ako se posmatra samo druga putarina, ona od 0,25 KM po litri, koja je namjenski uvedena za finansiranje autoputeva, dolazi se do podatka da je za tu svrhu prikupljeno 4,39 milijardi KM.
Ako se taj iznos uporedi sa približno 230 kilometara autoputeva koji danas postoje u BiH, dobija se gruba ilustracija da bi taj novac mogao pokriti prosječnu cijenu od oko 19 miliona KM po kilometru autoputa.
Međutim, tu nastaje ključni problem – većina autoputeva u BiH nije finansirana tim novcem, već kreditima međunarodnih finansijskih institucija.
Stotine miliona stoje neraspoređene
Istovremeno, dio novca od putarina još uvijek nije ni raspodijeljen.
Na posebnom podračunu Jedinstvenog računa UIO trenutno se nalazi 108,4 miliona KM neraspoređenih sredstava od putarine za izgradnju autoputeva.
Radi se o novcu koji se svakodnevno prikuplja, ali čeka konačnu metodologiju raspodjele koju treba usvojiti Upravni odbor UIO.
Krediti uprkos milijardama
Uprkos višemilijardnim prihodima od goriva, izgradnja autoputeva u Bosni i Hercegovini i dalje se dominantno finansira kreditima međunarodnih finansijskih institucija.
Entiteti se redovno zadužuju za nove dionice autoputeva kod međunarodnih banaka i fondova, što u konačnici znači dodatno opterećenje javnog duga.
Na to ukazuje i finansijska konstrukcija Autocesta FBiH za period 2026–2028. Ovo preduzeće planira investicioni ciklus od 4,67 milijardi KM, ali je iz njihovog trogodišnjeg plana vidljivo da zaduživanje ostaje trajni model poslovanja.
Sopstveni prihodi od 831,8 miliona KM nisu dovoljni ni za pokrivanje postojećih obaveza, jer otplate kredita u istom periodu iznose rekordnih 1,1 milijardu KM.
To praktično znači da preduzeće ulazi u začarani krug u kojem se svaki novi metar asfalta na projektima poput tunela Prenj ili brze ceste prema Bihaću mora finansirati novim zaduženjima.
U Republici Srpskoj situacija sa izgradnjom autoputeva prati sličan obrazac zavisnosti od eksternog finansiranja, ali sa snažnim oslanjanjem na kredite iz Srbije i Kine. Veliki dio planirane mreže, uključujući dionice prema Brčkom i Prijedoru, vezan je za kineske kreditne linije čiji uslovi još uvijek nisu u potpunosti poznati javnosti.
I tako autoputeve u BiH plaćamo dva puta, prvi put na pumpi, drugi put kroz kredite, a sve što dobijemo su rupe u budžetu, rupe na putevima i pokoji kilometar asfalta… uglavnom pred izbore.