Sanja Kavaz, aktivistkinja, autorka bloga ”Trčim jer štrčim” i direktorica trke ”Sutjeska Trail” na svom Facebook profilu pokrenula je online debatu vezano za najavu Turističkog kompleksa Zelengora što nam je povod za razgovor za portal BUKA.
Sanja nam govori o ljepotama Zelengore, debati koju je pokrenula, zaštiti prirode i drugim temama.
Sanja, za one koji nisu upoznati sa samom idejom ovog kompleksa možeš li nam ukratko objasniti o čemu je riječ?
Kako su mediji sredinom jula prenijeli, opština Kalinovik je najavila projekat izgradnje turističkog kompleksa na Zelengori na Borilovačkom, odnosno Jugovom jezeru kao i da će početkom avgusta biti licitacija zemljišta za koje vlada veliko interesovanje.
Prema idejnom projektu, predviđena je izgradnja na desetine pojedinačnih manjih i većih vikendica jednoobraznog planinskog stila, dva poveća objekta, rekla bih da se radi o hotelima, parking prostora i asfaltne saobraćajnice do samog jezera.
Načelnik opštine, Radomir Sladoje, je u svom saopštenju medijima rekao da su on i njegov tim shvatili da je budućnost Кalinovika u razvoju turizma na Zelengori na kojoj trenutno nema gotovo nikakve infrastrukture. Prema njegovim riječima, razvojem turizma na Zelengori biće stvorena nova radna mjesta koja su atraktivna mladim naraštajima. Lično smatram da je projekat odličan, ali da mu nije mjesto na Jugovom jezeru.
Kako je prošla i debata kod tebe, kakvo je mišljenje ljudi o ovom komplesku?
Mi kao zabrinuti građani i istinski zaljubljenici u Zelengoru jer penjemo, planinarimo, trčimo, kampujemo, jašemo i vozimo biciklo po njoj, smo složni da području visoke Zelengore na kom se nalaze Jugovo, Orlovačko jezero i ostala glečerska jezera, apsolutno ne trebaju nikakvi turistički kompleksi već da je idealno mjesto za njegovu gradnju područje oko sela Jelašca. Mi koji se krećemo po planinama znamo da je na sličan način uništeno Prokoško jezero, na kom je još prije pomame za gradnjom na njemu postojalo selo, ali se sve otelo kontroli kad je od sela sa 36 autentičnih kućica nikla naseobina od 360 objekata. Jednostavno, to je izgubilo draž jer na Vranicu će vam sad otići samo pokoji iskreni outdoor entuzijasta, jer nju opsjedaju turisti koji žele da se dovezu do samog jezera, sjede okolo pod suncobranima i improvizovanim baldahinima, jedu i piju a onda se po planini vozaju kvadovima. Takođe, bez obzira na njen poslovni uspjeh, svi su ogorčeni urbanizacijom Zlatibora pa su uglavnom i njega navodili kao loš primjer. Ali rekla bih da možda nije najbolje porediti Zelengoru i Zlatibor jer ovo drugo je skijalište, a Zelengora je čista egzotika, jedno od rijetkih mjesta koje svojom pejzažnom raznolikošću, pa ako hoćete i bogatom i slavnom istorijom, nema konkurencije. Jedno od razumnih pitanja na koje su učesnici online debate tražili odgovor jeste vodosnadbijevanje ovog kompleksa. Zanima nas kako je to riješeno, jer sam iz razgovora s lokalnim stanovništvom saznala da tu nema dovoljno pitke vode za sve te planirane vikendice i hotele. Mnogi su zabrinuti i zbog otpadnih voda, znamo šta je pretjerana gradnja na Bjelašnici uradili vodi koja izvire pod Igmanom, ali i zbog upravljanja otpadom jer lokalna samouprava Kalinovika nije uspjela riješiti ni problem divlje deponija koja se nalazi uz samo naselje, a koja je obična neograđena livada s koje vjetar raznosi smeće naokolo i na kojoj se krave hrane. Rekli su mi i da se načelnik Sladoje zalaže da se u Hercegovačkoj kući u Istočnom Sarajevu prodaje kalinovački kajmak, što potvrđuje i objava na njihovoj stranici na društvenoj mreži Facebook, ali kad kupci saznaju da te krave pasu po deponiji, ne znam koliko će biti spremni kupovati kajmak koji se pravi od njihovog mlijeka. Vidite, sve u svijetu je povezano pa je zato održivi razvoj jako bitan za sve nas. Eto, to su uglavnom komentari i pitanja aktera koji su bili uključeni u debatu.
Da li si imala prilike da razgovaraš sa nadležnim o ovom projektu, koji su njihovi argumenti?
Nadležnim u Opštini Kalinovik ću uputiti zvanični dopis već danas. Kao što se moglo zaključiti iz dosadšnjih najava, njihovi argumenti su razvoj opštine i nova radna mjesta ali je dosta stvari nejasno po pitanju procedura. Danas su mi iz opštine u telefonskom razgovoru rekli da za dva dana Skupština opštine treba da donese odluku o raspisivanju javnog poziva za licitaciju i početnoj cijeni kvadratnog mjesta za 30-ak lokacija. Na moje pitanje da li su do sada dobili potrebne saglasnosti i dozvole, gospodin Nebojša iz Odjeljenja za urbanizma opštine Kalinovik mi je rekao da će se to rješavati nakon prodaje parcela.
Ovo mjesto bi do 2025. godine, i područje Jugovog jezera treba da uđe u zaštićeno područje Zelengora. Možeš li nam ukratko opisati ljepote i značaj ovog kraja?
Borilovačko, odnosno Jugovo jezero se nalazi na samoj granici Nacionalnog parka Sutjeska, ali Prostornim planom je predviđeno da se do 2025. godine ovo područje obuhvati granicama zaštićenog područja Zelengora, odnosno da uđe u obuhvat NP Sutjeska. Iz tog razloga, kako sam nezvanično saznala, projekat Turistički kompleks Zelengora nije dobio pozitivno mišljenje Republičkog zavoda za zaštitu kulturno-istorijskog i prirodnog nasljeđa, ali i zbog negativnog uticaja. S obzirom da NP još uvijek nije nadležan za ovo područje, ali ih se tiče jer se nalazi na samoj njegovoj granici, a i zbog onečišćenja i masovnog turizma koji podrazumijeva, kontaktirala sam upravu da vidim kakvo je njihovo mišljenje o svemu. Direktor NP Sutjeska, Aleksandar Kovač, mi je rekao da je o svemu upoznao resorno ministarstvo, odnosno Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju, i prepustio im slučaj na dalje postupanje.
Jugovo jezero je uz ostalih sedam ledničkih, jedino vještačko jezero na Zelengori. Ime je dobilo po svom idejnom tvorcu Jusufu Jugi, koji je bio lovočuvar u Nacionalnom parku Sutjeska, ali ga još zovu i Borilovačko po brdu Borilovac pod kojim je nastalo. A nastalo je pregrađivanjem obližnjeg potoka. Dugo je 250, a široko oko 100 m. Nadmorska visina jezera iznosi 1.550 m. Okruženo je vrhovima Kalelija (1975 mnv) i Stog (1821 mnv) a svega 4-5 kilometara od jezera je najviši vrh Zelengore Bregoč (2015 mnv) i odmah pored njega Kozje strane (2014 mnv). Dakle, to je srce Zelengore, njeno najudaljenije područje, i slobodno mogu reći, i najljepše. Do jezera vode dva šumska puta. Prvi preko Čemerna, a drugi preko Kalinovika i sela Jelašca. Koji god da izaberete, najsigurniji izbor je krenuti s terencem.
Tvoj stav je da ovom turističkom kompleksu nije mjesto na Zelengori, šta je po tebi sporno u ovom projektu, da li je riječ o narušavanju prirode ili nečemu dugom?
Ne sumnjam u dobru namjeru načelnika i njegovog tima da razvijaju opštinu te stvaraju nova radna mjesta, ali smatram, kao i većina aktera koji su se uključili u online debatu o budućnosti Zelengore, da je cijena ovakvog razvoja opštine previsoka jer će se izgradnjom turističkog kompleksa na Zelengori trajno uništiti njena pejzažna ljepota, onečistiti Jugovo jezero, povećati zagađenost jer će izletnici i turisti vozilima masovno pohrliti na Jugovo, a i do Orlovačkog jezera pored kog bi planirana saobraćajnica trebala proći. Istraživala sam malo aktivnosti načelnika Sladoje i vidjela da se sastajao s nosiocima javnih funkcija koji su mu potrebni za realizaciju ovog ali i drugih projekata poput skijališta u blizini sela Jelašca u kom se nalazi prijeratna ski staza duga 1100 m. Zbog svega toga, mišljenja sam da je upravo selo Jelašca lokacija idealna za izgradnju turističkog kompleksa jer bi onda tu bila baza i za skijaše na planiranom skijalištu, izletnike ne samo na Zelengoru nego i na Leliju ali i za one koji bi obilazili Morine. Sve nabrojano, osim Morina, su fantastične outdoor destinacije koje se nalaze na području opštine Kalinovik. Smatram da bi to bilo višestruko opravdanije i usmjereno ka održivom turizmu nego izgradnja kompleksa na vrhu Zelengore. jer onda skijaši, izletnici na Leliju i Morine ne bi bili uskraćeni za sadržaje koje kompleks nudi.
Da li si upoznata da li se javno o ovoj temi razovaralo sa ljudima iz opštine, da li je postojala javna rasprava ili sličan događaj da bi se i loklano stanovništvo uključilo i dalo svoje mišljenje?
O projektu turističkog kompleksa na Zelengori se u javnosti zna jako malo jer na web stranici opštine nemate gotovo nikakvu informaciju ili dokumentaciju što je prilično neočekivano jer bi čovjek pomislio da je ovo jako bitan projekat za razvoj opštine. Samo se na opštinskoj stranici na društvenoj mreži Facebook mogu pronaći šture informacije o obilasku lokacije budućeg kompleksa, o velikom interesovanju za projekat zbog kog je opština morala raditi proširenje obuhvata zemljišta i sl. Nikakva javna rasprava o ovom projektu se ne spominje na sajtu opštine u sekciji Novosti u periodu 2019-2021. godina. Jasno je da je sve jako netransparentno, a iz kog razloga, saznaćemo uskoro. 13.07.2021. godine je poslovni portal Hercegovina press prenio informaciju da je usvojen Regulacioni plan za izgradnju pomenutog kompleksa te da je licitacija parcela u avgustu. U Istočnom Sarajevu je prije 5 dana osvanuo bilbord s natpisom “Pogled u budućnost – turistički kompleks Zelengora” bez ikakvih dodatnih informacija. Licitacija parcela je najavljena za početak avgusta kada su građani uglavnom na godišnjem odmoru pa vjerujem da se očekivalo da će se sve lakše pozavršavati daleko od očiju javnosti.
Ovo nije prvi slučaj da se naša priroda narušava, očuvanje prirode je ovdje često zanemareno. Kako uopšte vratiti ljude da je priroda tu za sve nas, da je to kolektivno blago koje se ne bi trebalo prodavati ili iznajmljivati?
To je jako kompleksan problem ali ne i nerješiv ako svako radi svoj posao. Generalnu populaciju koja sve češće odlazi na planinu je potrebno edukovati o ponašanju u prirodi. Možda zvuči uopšteno ali zaista je tako jer ljudi nisu svjesni da je priroda javno dobro i da se prema njemu moraju odnositi s poštovanjem i zahvalnošću. Danas se svako ponaša kako mu se prohtije jer ne postoji uređen sistem koji vam kaže gdje unutar recimo nacionalnog parka možete kampovati, gdje je dozvoljeno ložiti vatru, zašto ne trebate nositi zvučnik na planinu i puštati muziku koja uznemirava ostale izletnike i životinje, a da ne govorim o ostavljanju smeća po izletištima. Ako neće da poštuju propise, trebaju da postoje službe koje će prekršioce kazniti. Ali ako kaznite običnog izletnika koji je u znanju ili neznanju počinio neki prekršaj, onda trebate i onog ko nedozvoljeno sječe šumu, švercuje preko planinskog prevoja, jer se svako ugleda na onog drugog i pita se zašto bih ja poštovao red kad onaj drugi radi još gore i niko ga ne dira.
Posljednjih godina su veliki investitori shvatili da je u turizmu velika zarada i okomili su se na naše planine, rijeke i jezera. U opštini Kalinovik koja je izrazito nerazvijena imate sad situaciju da ako običnog čovjeka pitate šta misli o izgradnji ovog kompleksa, reći će da je to odlična stvar jer će donijeti nova radnja mjesta. Vlastodršci su ih doveli do ruba propasti i ljudi su bez perspektive, posla, lošeg materijalnog statusa i pristaće na sve ako im se obeća posao. To vam slično kao kad u tv anketi ljudi iz Broda na pitanje o pretjeranom zagađenju vazduha zbog rafinerije nafte kažu da im zagađenje nije bitno jer da nije rafinerije, gdje bi radili. A zagađenje zraka je jedan od uzročnika smrtnosti koji se objavljuju u statistikama. Ljudi su toliko opterećeni pukim preživljavanjem da su im kvalitet zraka koji udišu, vode koju piju nebitni u odnosu na posao koji po svaku cijenu moraju dobiti ili zadržati. Možete onda misliti koliko je nekom u jednom nerazvijenom Kalinoviku bitno da li je turistički kompleks na vrhu ili u podnožju Zelengore – bitno mu je samo da on ili dijete mu dobije posao. Ali tim ljudima treba predstaviti i alternativu, dati argumente za drugu opciju, mislim da bi onda shvatili šta je dugoročno bolje za njih same, širu zajednicu pa čak i potomke.
Koji su tvoji daljnji planovi kada je ova tema u pitanju?, da li planiraš da kontaktiraš nadležne koji stoje iza ovog projekta, šta je moguće uopšte uraditi?
Prvo šta ću uraditi je da ću kontaktirati načelnika Radomira Sladoju i ponuditi mu svoje znanje i bogato radno iskustvo na raspolaganje kako bi došao do kvalitetnijeg rješenja za izgradnju turističkog kompleksa. Ne sumnjam u kvalitet tima s kojim je razvijao ovu ideju ali za ovakve projekte ipak morate otići van granica naše zemlje, van regiona pa čak i van evropskog kontinenta da biste vidjeli kako projekti održivog turizma funkcionišu u različitim dijelovima svijeta. Bila, vidjela i spremna sam pro bono savjetovati načelnika kako da mu vukovi budu siti, a ovce na broju. Karikiram, naravno, ali ponuda stoji otvorena. Obratiću se zvanično i Republičkom zavodu za zaštitu kulturno-istorijskog i prirodnog nasljeđa, nadležnom ministarstvu, EKO mreži Bosne i Hercegovine ali i međunarodnim organizacijama koje s opštinom Kalinovik sarađuju na projektima razvoja turizma jer kroz njenu teritoriju prolazi staza Via Dinarica i nikome nije u interesu da na njenom najljepšem dijelu nikne monstruozni turistički kompleks koji će outdoor entuzijasti zaobilaziti u širokom luku a zbog kog će nam se oni koji budu dolazili iz svijeta smijati. Trenutno, ne raspolažem kompletnim informacijama o projektu, možda su parcele već rasprodate ali sam sigurna da ako nisu, odavno postoji spisak za koga su naše javno dobro isparcelisali. Odbranili smo brojne rijeke od gramzivih investitora i nesposobnih političara koji su naumili graditi mini hidroelektrane po njima i umnožavati kapital isisavajući naš novac na najperfidniji mogući način pa vjerujem da možemo odbraniti i Jugovo jezero i Zelengoru.