GRAĐANE Bosne i Hercegovine posljednjih ljeta sve češće uznemiravaju invazivne mrežaste stjenice koje, osim što napadaju drveće, mogu ugristi i ljude. Građani se žale da se ovi insekti često zalijepe za odjeću, pa i ujedu, no problem je u tome što ih niko ne suzbija, a kod nas nemaju ni prirodne neprijatelje, nakon čega se na koži mogu pojaviti crvenilo, otok i intenzivan svrbež.
Riječ je o invazivnim vrstama porijeklom iz Sjeverne Amerike koje su se proširile Evropom, a posebno je zabrinjavajuće širenje hrastove mrežaste stjenice (Corythucha arcuata), čije su velike populacije već potvrđene na brojnim područjima Bosne i Hercegovine.
Hrastova mrežasta stjenica (Corythucha arcuata), invazivna vrsta porijeklom iz Sjeverne Amerike, već je prisutna na velikom području Bosne i Hercegovine. Istraživanje provedeno u Republici Srpskoj registrovalo je ovu vrstu u 49 od 63 posmatrane opštine, dok je na pojedinim lokalitetima zabilježen napad na gotovo svim pregledanim stablima. Stručnjaci upozoravaju da je riječ o novom pritisku na hrastove, posebno kada se pojavi zajedno sa sušom i visokim temperaturama.
Od Vareša do velikog dijela Republike Srpske
Prvi naučno potvrđeni nalaz hrastove mrežaste stjenice u Bosni i Hercegovini zabilježen je u augustu 2017. godine na području opštine Vareš, na dva lokaliteta – Ivančevo i Vijaka. Istraživači su na hrastu kitnjaku (Quercus petraea) pronašli jaja, nimfe i odrasle jedinke. Na napadnutim listovima bila je vidljiva karakteristična hloroza.
Nekoliko godina kasnije, istraživanje sprovedeno na području Republike Srpske pokazalo je da se vrsta proširila znatno dalje. Od 63 opštine obuhvaćene istraživanjem, Corythucha arcuata registrovana je u 49 opština. Za procjenu intenziteta napada istraživači su pregledali 155 lokaliteta u 58 opština i ukupno 465 stabala hrasta.
Važno je naglasiti da ovaj podatak predstavlja rezultat konkretnog istraživanja iz 2022. godine i ne znači automatski da je danas, 2026. godine, vrsta potvrđena u svih 49 istih opština ili na cijeloj teritoriji BiH. Aktuelna EPPO baza za BiH i dalje navodi vrstu kao prisutnu, ali bez detaljne savremene karte rasprostranjenosti.
Na nekim lokalitetima napad dostizao gotovo 100 posto
Rezultati istraživanja u Republici Srpskoj pokazuju velike razlike među lokalitetima.
Na nekim područjima napad nije registrovan, dok je na lokalitetima Donji Žabar, Bijeljina i Šamac intenzitet napada bio oko 100 posto prema metodologiji korištenoj u istraživanju.
To ne znači da je 100 posto svih hrastovih šuma u tim opštinama uništeno. Radi se o intenzitetu prisustva/napada na pregledanom materijalu, odnosno o nalazu na pregledanim stablima i listovima. Takvu formulaciju treba koristiti da se ne bi pretjeralo sa zaključcima.
Istraživači su hrastovu mrežastu stjenicu u Republici Srpskoj pronašli na tri vrste hrasta: hrastu kitnjaku (Quercus petraea), hrastu lužnjaku (Quercus robur) i hrastu ceru (Quercus cerris).
Kako štetnik oštećuje hrast?
Hrastova mrežasta stjenica hrani se na donjoj strani listova. I odrasle jedinke i nimfe sisaju sadržaj iz biljnih tkiva, a posljedica su karakteristične sitne svijetle pjege koje se, kod jakih napada, mogu spojiti i dovesti do izražene žuto-sive promjene boje krošnje.
Problem nije samo estetski.
Istraživanja provedena u Evropi pokazala su da jaka infestacija može značajno smanjiti fotosintetsku aktivnost hrasta. U jednom istraživanju zabilježeno je smanjenje fotosinteze od 58,8 posto i transpiracije od 21,7 posto kod teško napadnutih stabala. Listovi mogu prerano otpasti, što dodatno opterećuje drvo.
Zbog toga se hrastova mrežasta stjenica smatra ozbiljnim novim stresorom za evropske hrastove ekosisteme.
Međutim, nije naučno opravdano reći da sama stjenica automatski izaziva sušenje ili uginuće hrastova. Zdravlje stabla zavisi od brojnih faktora, a posljedice napada mogu biti posebno ozbiljne kada se infestacija kombinuje sa sušom, visokim temperaturama, drugim insektima i bolestima. Dugoročni efekti još nisu u potpunosti razjašnjeni.
Zašto se vrsta tako brzo širi?
Hrastova mrežasta stjenica potiče iz Sjeverne Amerike, a u Evropi je prvi put zabilježena u sjevernoj Italiji 2000. godine. Od tada se proširila na veliki broj evropskih zemalja. Prema najnovijem evropskom pregledu objavljenom 2026. godine, do sada je potvrđena u 25 evropskih država.
Vrsta je multivoltinska, što znači da tokom jedne vegetacijske sezone može razviti više generacija. U zavisnosti od klimatskih uslova, mogu se razviti dvije ili tri generacije godišnje.
Brzom širenju pogoduje i činjenica da je veliki broj evropskih vrsta hrasta pogodan domaćin. Najnovija istraživanja ukazuju i na značaj ljudskog transporta i drugih oblika nenamjernog širenja.
Da li je krivac za propadanje hrastovih šuma?
Ne može se tako jednostavno zaključiti.
Hrastove šume u Evropi već su pod pritiskom klimatskih ekstrema, suše, drugih štetnih organizama i bolesti. Hrastova mrežasta stjenica predstavlja dodatni stresor koji može smanjiti sposobnost stabla da normalno obavlja fotosintezu i raste.
Upravo kombinacija faktora predstavlja najveći razlog za zabrinutost.
Posebno je problematično ako se jaka infestacija ponavlja tokom više godina. Evropski pregled iz 2026. godine navodi da takvi napadi mogu oslabiti zdravlje hrastova i potencijalno negativno uticati na njihov rast i obnovu, ali istovremeno naglašava da još postoje značajne praznine u znanju o dugoročnim posljedicama.
A da li napada ljude?
Ovdje je potrebno biti posebno precizan.
Hrastova mrežasta stjenica nije insekt koji se hrani ljudima. Njeni domaćini su prvenstveno hrastovi i druge biljke.
Ipak, kada su populacije veoma velike, odrasle jedinke mogu slučajno doći u kontakt sa ljudima. U evropskoj literaturi postoje izvještaji o neugodnim kontaktima i iritaciji kože, ali za Corythucha arcuata nema dovoljno dokaza da bi se govorilo o „masovnim napadima na ljude“ u Bosni i Hercegovini. Najnoviji pregled iz 2026. navodi da za ovu vrstu ranije nisu bili poznati objavljeni izvještaji o takvim reakcijama, iako autori navode vlastito iskustvo sa simptomima sličnim onima koje izaziva srodna platanina mrežasta stjenica.
Zato tvrdnju da stjenica „napada ljude jer traži vodu i so“ ne treba koristiti. Za takvo objašnjenje nema dovoljno naučnih dokaza.
Postoji, međutim, važna razlika između hrastove i platanine mrežaste stjenice.
Platanina mrežasta stjenica je druga vrsta
Platanina mrežasta stjenica (Corythucha ciliata) takođe je unesena vrsta i u Bosni i Hercegovini je prisutna znatno duže. Podaci iz faunističkih istraživanja navode njeno prisustvo u Republici Srpskoj još tokom perioda 1995–2009, uključujući Banju Luku i Doboj, na stablima platana.
Za C. ciliata postoje dokumentovani slučajevi iritacije kože kod ljudi. Zbog toga se iskustva sa plataninom mrežastom stjenicom ponekad pogrešno pripisuju hrastovoj mrežastoj stjenici.
Prirodni neprijatelji postoje – ali nisu dovoljno efikasni za kontrolu invazije
Nije tačno da hrastova mrežasta stjenica u Evropi nema nikakve prirodne neprijatelje.
U njenom prirodnom području postoje predatori poput pauka, bubamara i grabežljivih stjenica, dok su u Evropi zabilježeni i drugi organizmi koji je napadaju. Problem je što još nije dovoljno istraženo u kojoj mjeri oni mogu prirodno ograničiti njene populacije.
Najnoviji pregled navodi da za sada ne postoji efikasna i ekološki održiva strategija kontrole koja bi problem riješila na velikim površinama. Ispituju se hemijske metode, biološka kontrola i različita druga rješenja.
Šta to znači za BiH?
Za Bosnu i Hercegovinu najveći problem nije pojedinačni insekt koji se pojavi na jednom stablu, već činjenica da je vrsta već dokumentovana na velikom području i da je u Republici Srpskoj na pojedinim lokalitetima zabilježena veoma visoka brojnost.
Prvi nalaz kod Vareša iz 2017. godine pokazao je da je vrsta stigla u BiH. Istraživanje provedeno nekoliko godina kasnije pokazalo je njenu široku rasprostranjenost u Republici Srpskoj.
To je dovoljan razlog za ozbiljan monitoring.
Potrebno je nastaviti praćenje rasprostranjenosti, intenziteta napada i zdravstvenog stanja hrastovih sastojina, posebno na područjima gdje se istovremeno javljaju visoke temperature i sušni periodi.
Hrastova mrežasta stjenica nije dokaz da će bosanskohercegovačke hrastove šume nestati. Ali jeste novi, naučno potvrđeni invazivni štetnik koji dodatno opterećuje jedan od najvažnijih šumskih ekosistema u zemlji. Podaci iz Republike Srpske pokazuju da problem više nije lokalna pojava – i upravo zato zahtijeva kontinuirano praćenje i stručnu reakciju.