Zgrada Arhiva Republike Srpske je najstarija zgrada u Banjaluci i već stotinu godina je u funkciji. Arhiv grada Banjaluka osnovan je 1953. godine, a 1963. godine prerasta u Arhiv Bosanske Krajine, da bi u novije vrijeme postao Arhiv Republike Srpske.

Danas je sa pet područnica – Doboju, Zvorniku, Sokocu, Trebinju i Foči – Republička upravna organizacija u sastavu Ministarstva prosvjete i kulture RS, sa nadležnošću na čitavoj teritoriji Republike Srpske.

Dušan Popović, direktor Arhiva RS kaže da Arhiv predstavlja riznicu i blago jedne države.

“U cijelom svijetu arhivi posluju po istim principima. On čuva sve dokumente koji su vrijedni i bitni za prošlost jedne države, bilo državnog nivoa ili na nivou radne organizacije. Sva važna sačuvana dokumantacija iz prošlosti pohranjena je ovde. Sami arhivski radnici su glavni glumci i akteri, čuvari prošlosti, ali u ovom slučaju nisu na bini nego iza kulisa”, dodaje Popović. 

Sadašnji izgled zgrade Arhiva

Arhiv Republike Srpske za 60 godina postojanja prikupio je i zaštitio oko 780 arhivskih fondova i zbirki, sa više od četiri i pol kilometra građe, kako se mjeri, rekao je za BUKU Bojan Stojnić, pomoćnik direktora Arhiva RS.

“Najveći dio arhivske građe sadrži fondove državnih organa, organe uprave banovinskog, oblasnog, okružnog, sreskog, opštinskog i lokalnog značaja, te arhivske fondove društveno političkih organizacija. Ovde su čuvaju i novija dokumenta o firmama, objektima, infrastrukturi koja mogu da pomognu u rješavanju pojedinih problema stanovnika pri prikupljanju neophodnih dokumenata.” istakao je Stojnić.

On dodaje da je teško reći šta je najvrijednije, ali ističe da je nešto najvažnije što posjeduju Kraljevska banska uprava Vrbaske banovine  od 1929.  do 1941. To je građa banske uprave koja je postojala na ovom prostoru sjeverozapadne Bosne.

“Možda je to i moje subjektivno mišljenje, ali to bi po meni bio najznačajniji fond koji čuvamo,” kaže Stojnić.

Odobrenje za popravak srpske pravoslavne crkve u selu Rebrovac kod Banjaluke iz 1798. 

 
Arhivska građa obuhvata period od XVII vijeka do današnjih dana. Najstarija građa je na osmansko-turskom jeziku, pisana arapskim pismom i nalazi se u Zbirci orijentalnih rukopisa i dokumenata.  Prve sačuvane fondovske cjeline potiču iz doba austrougarske vladavine Bosnom i Hercegovinom. Tu je i jedna od najvažnijih zbirki “Koncentracioni logor Jasenovac”, kao i rukopis “S planine o ispod planine. Mrguda” Petra Kočića.

Petar Kočić, S planine i ispod planine. Mrguda, Beč 10.12.1902. 

Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine proglasila je 24 fonda i zbirke koje se čuvaju u Arhivu u Banjaluci kulturnim dobrom od izuzetnih značaja i postali su dio svjetske kulturne baštine. Arhiv RS zapošljava 32 radnika. Ima razvijenu međuarhivsku i međunarodnu saradnju sa najznačajnijim arhivima u okruženju.

Prošlost odložena u depoima

Arhivska građa se čuva u propisanim uslovima. Prostorije treba da budu suve i bez vlage i sa određenom temperaturom vazduha. Materijali su razvrstani u depoima, kutijama ili registratorima prema tematskim oblastima i godini nastanka.

“Objekat u Banjaluci, tzv. Carska kuća, je u razdoblju od 2003. do 2006. godine saniran, pa jedini u Republici Srpskoj ispunjava osnovne uslove za rad zaposlenih i za smještaj arhivske građe. Ostali arhivski objekti u Republici Srpskoj su nenamjenski, neuslovni i trošni, pa nemaju osnovnih uslova za rad zaposlenih i za sređivanje arhivske građe.” kaže Stojnić.

Arhivski depo

Arhiv posjeduje biblioteku sa 13.950 bibliotičkih naslova knjiga, zakona, propisa, periodike i novina istoriskog i arhivskog sadržaja. Nabavka publikacija vrši se kupovinom, poklonom, otkupom i razmjenom, kao i prijamom obaveznog primjerka.

Prema godišnjoj statistici koju vode u Arhivu RS negdje oko 200 naučnih radnika (asistenti, magistri, doktori nauka, ljudi koji pišu monografije i knjige, istraživači u naučnom smislu) godišnje koristi usluge arhiva, a pored toga pristigne oko 1000 zahtjeva običnih stranaka, građana koji npr. traže prepis ocjena, projekat svoje kuće, uvjerenja  za penzije i slično.

“Obraćaju nam se i građani koji žele da ispitaju svoje porijeklo, korijene. Svakodnevna posjeta najviše se odnosi na dokumenta i izvode iz Katastra i grunta i ugovora o kupovini zemlje.S obzirom na aktuelan proces doškolovavanja, aktuelna je potražnja za dokumentacijom banjalučke Pedagoške akademije, koja je ugašena, a sva dokumentacija je pohranjena u Arhivu. Takođe, pomažemo ljudima koji idu u penziju, jer se u ratu mnogo izgubilo M4 obrazaca o ličnim dohodcima”, pojašnjava Dušan Popović, direktor Arhiva RS.

Čitaonica

Čuvar nacionalnog blaga

Arhiv posjeduje stručnu i specijalizovanu biblioteku zatvorenog tipa, koja se stalno dopunjava novim primjercima stručnih i naučnih knjiga i časopisa. Na sajtu Arhiva  možu se pronaći ovi dokumeti. Cio književni fond je obrađen po abecedi, stručnom i naslovnom katalogu.

Radnici Arhiva RS objavili su preko 150 knjiga i studija, stručnih i naučnih radova iz oblasti arhivistike, istorije i prava. Većinu svoje izdavačke djelatnosti Arhiv ostvaruje preko Udruženja arhivskih radnika RS.

Pravo na korišćenje knjižnog fonda imaju svi građani, besplatno, a čitaonica je otvorena svakim radnim danom od 9 do 15 časova. 

Danas Arhiv ima status republičke upravne organizacije u sastavu Ministarstva prosvjete i kulture u Vladi Republike Srpske, ali i centralne ustanove u oblasti zaštite kulturnih dobara. Putem izdavačke djelatnosti žele se približiti građanima a veliko interesovanje javnosti za ovu oblast vidjelo se prilikom obilježavanja 60 godina Arhiva. Čuvajući istorijsku građu i dokaze o prošlosti naroda sa ovih prostora, Arhiv čuva i brojna prava građana kako u sadašnjosti, tako i budućnosti.