Na svega nekoliko desetina metara od prvih kuća u naselju Modriča 5 nalazi se mjesto koje stručnjaci godinama nazivaju ekološkom bombom. Iza zaraslog rastinja, zemljanih nasipa i improvizovanih ograda nalazi se više od 20 hiljada tona opasnog industrijskog otpada kiselog gudrona, nusproizvoda prerade otpadnih ulja koji decenijama stoji zakopan u zemlji.
Ljeti, kada temperature pređu 35 stepeni, iz zemlje se širi težak, gorak i mastan miris. Stanovnici zatvaraju prozore. Djeca ulaze u kuće prije mraka. Neki odlaze kod rodbine dok se vazduh ne pročisti. Oni koji su ostali u Modriči 5 kažu da su navikli na smrad, ali ne i na strah.
Više od dvije decenije proiblem postoji,ali rješenja nema. Nakon požara koji je u avgustu 2024. zahvatio rastinje u neposrednoj blizini ostala su samo pitanja za institucije su izdavale dozvole bez realizacije mjera, pitanja o privatizaciji nakon koje je odgovornost ostala između države i kompanije. O požarima koji su upozoravali da je katastrofa pitanje vremena. I o ljudima koji žive tik uz mjesto koje stručnjaci godinama označavaju kao visokorizično.
Posjetimo, rafinerija ulja Modriča bila je jedan od značajnijih industrijskih pogona u regionu. U periodu od 1967. do 1992. godine u ovom postrojenju prikupljana su otpadna motorna i industrijska ulja sa prostora bivše Jugoslavije. Nakon toga ulja su tretirana postupkom rerafinacije uz korištenje koncentrovane sumporne kiseline i aktivne gline. U tom procesu nastajao je opasni nusproizvod kiseli gudron. Otpad je godinama odlagan u lagune nastale eksploatacijom šljunka, na prostoru današnjeg naselja Modriča 5. Odluka o odlaganju donesena je još 1966. godine, u skladu sa tadašnjim propisima. Prema procjenama, na lokalitetu se nalazi između 20 i 25 hiljada tona opasnog otpada.Rafinerija ulja Modriča je 1996. godine prestala koristiti tehnologiju prerade otpadnih ulja sumpornom kiselinom, pa se od tada kiseli gudron više ne proizvodi. Ali problem otpada koji je prethodnih decenija lagerovan nikada nije riješen. U tom trenutku niko nije mogao pretpostaviti da će nekoliko decenija kasnije upravo oko tog lokaliteta nastati naselje sa više od dvije hiljade stanovnika.
Privatizacija i nestanak odgovornosti
Nakon privatizacije 2007. godine, Rafinerija ulja Modriča zajedno sa Rafinerijom nafte Brod i mrežom pumpi prelazi u vlasništvo ruske državne kompanije „Zarubežnjeft“ preko firme „Neftegazinkor“.Tada počinje i višegodišnje prebacivanje odgovornosti.Kompanija je tvrdila da otpad nije nastao u vrijeme kada je ona preuzela rafineriju, zbog čega problem ne smatra svojom obavezom.Istovremeno, lokalna zajednica i institucije godinama pokušavaju pronaći model finansiranja i trajnog zbrinjavanja otpada.
Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske još je 2011. godine kandidovalo projekat rješavanja gudronskih jama prema Delegaciji Evropske komisije kroz IPA fondove, ali inicijativa nije dobila podršku.U narednim godinama pokušavano je pronaći rješenje kroz različite studije izvodljivosti i međunarodne partnere. Rezultata nije bilo.
Jedan od ključnih problema u cijelom slučaju jeste činjenica da su institucije godinama izdavale i obnavljale ekološke dozvole, iako mjere za trajno zbrinjavanje gudrona nisu realizovane.
Prema podacima Centara civilnih inicijativa (CCI), u prvoj ekološkoj dozvoli izdatoj novom vlasniku Rafinerije ulja Modriča postojala je precizna obaveza kompanije da u roku od pet godina sanira neaktivnu Gudronsku jamu na Garevcu.Kasnije dozvole više nisu sadržavale jasno definisanu obavezu.
Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju izdalo je 20. maja 2015. godine obnovljenu ekološku dozvolu sa rokom važenja do maja 2020. godine.U toj dozvoli bile su naložene mjere za sprečavanje i smanjenje otpada, kao i obaveza zbrinjavanja gudronskog otpada i sanacije kontaminiranog zemljišta.
Plan je predviđao: istraživanje mogućnosti prerade kiselog gudrona,izbor tehnologije,obezbjeđenje finansiranja,nabavku i montažu opreme,te početak realizacije projekta do 2017. godine.
Ništa od toga nije realizovano.
Nova ekološka dozvola izdata je 2020. godine, iako je konstatovano da prethodne mjere nisu sprovedene.Dozvola je važila do maja 2025. godine.Prema Pravilniku o postupku revizije i obnavljanja ekoloških dozvola Republike Srpske, dozvola mora biti revidirana ukoliko zagađenje predstavlja ozbiljnu opasnost po zdravlje ljudi i životnu sredinu.
CCI upozorava da je Ministarstvo bilo dužno da odmah nakon požara iz avgusta 2024. godine pokrene reviziju ekološke dozvole.
Prema zvaničnim podacima Teritorijalne vatrogasne jedinice Modriča, vatrogasci su u periodu od 2014. do 2024. godine intervenisali čak 37 puta na lokalitetu Gudronske jame ili u njenoj neposrednoj blizini.Taj podatak pokazuje da problem traje godinama i da su institucije imale dovoljno upozorenja.
Predsjednik Mjesne zajednice Modriča 5 Pane Kostadinović kaže za BUKU da je situacija nakon požara bila dramatična.
„Požar koji je zahvatio nisko rastinje nedaleko od Gudrona toliko se brzo proširio da je zahvatio Gudronsku jamu i dva bazena su bila u plamenu. Nekakvom reakcijom vatrogasaca uspjeli smo to sanirati i spasiti naselje. Drenažni kanali koji su ispod tla nastavili su da tinjaju narednih dana. Ovdje je bio nesnosan smrad i sedam do deset dana nije se mogao udisati vazduh. Imali smo slučajeve da su porodice napuštale naselje“, kaže Kostadinović.
Stanovnici Modriče 5 danas žive u svojevrsnoj svakodnevnoj neizvjesnosti.Naselje koje je nastalo u poslijeratnom periodu razvijalo se tik uz lokalitet na kojem su decenijama odlagane opasne hemikalije.Mnogi su gradili kuće ne znajući šta se nalazi ispod zemlje.Danas kažu da se osjećaju zaboravljeno.
Najveći strah među stanovnicima jeste mogućnost dugoročnih posljedica po zdravlje. Prema podacima Instituta za javno zdravstvo, koje su aktivistima dostavile nadležne institucije, od 2020. do 2025. godine na području Modriče evidentirano je više od 700 slučajeva dva tipa malignih oboljenja, dok je na području Šamca registrovano više od 800.
Iako direktna povezanost sa Gudronskom jamom nije zvanično dokazana, među stanovnicima postoji ozbiljna sumnja da dugogodišnja izloženost zagađenju može imati posljedice po zdravlje ljudi.Posebno zabrinjava činjenica da se u neposrednoj blizini nalazi škola i da djeca svakodnevno prolaze područjem koje je tokom požara bilo izloženo velikim količinama otrovnih gasova.
Institucije bez odgovora
Nakon požara lokalne vlasti uputile su alarmantna upozorenja prema institucijama Republike Srpske i Bosne i Hercegovine.Dopisi su poslani najvišim zvaničnicima, Republičkoj upravi civilne zaštite i resornim ministarstvima.Prema tvrdnjama iz lokalne zajednice, odgovori su izostali.
Načelnik opštine Modriča Jovica Radulović kaže za BUKUda lokalna zajednica nema kapacitet da sama riješi problem ovakvih razmjera.
“Ono što je i dalje alarmantno, i što godinama predstavlja problem, jeste činjenica da je taj otpad i dalje prisutan i da, kao što se može vidjeti na terenu i na snimcima, on prodire u zemlju. Ono što sada postaje već i nesagledivo jesu posljedice i pitanje na koji način će sve to biti sanirano, imajući u vidu da postoji realna opasnost da zagađenje dospije i u vodotokove. U tom slučaju govorili bismo o ozbiljnoj ekološkoj katastrofi. Zato pokušavamo, zajedno sa resornim ministarstvom, da učinimo sve kako do toga ne bi došlo. Nakon požara, pokrenuta je aktivnost pronalaženja donatora. Uz podršku UNDP-a urađeno je uzorkovanje i radi se na izradi sveobuhvatnog elaborata. Posljednje informacije koje imamo govore da se čekaju rezultati različitih analiza “, kaže za BUKU Radulović i dodaje: “Želim da podsjetim građane da je gašenje požara u Modriči organizovala opština, angažovanjem privatnog privrednog društva koje je imalo kapacitete da interveniše specijalnim materijalima. Taj trošak je najvećim dijelom platila Vlada Republike Srpske, na naš zahtjev i insistiranje, s obzirom na to da se Gudronska jama nalazi na katastarskim česticama koje su u vlasništvu Rafinerije ulja i Republike Srpske. Opštini Modriča je nakon toga stigao račun na naplatu kao naručiocu radova i kriznom štabu za vanredne situacije. Mi smo ga morali evidentirati u budžetu, ali smo tražili refundaciju od Vlade. Vlada je platila dvije trećine troškova, dok je jedna trećina ostala na teretu opštine. Na osnovu toga, opština je stekla regresno pravo da potražuje sredstva i od Rafinerije ulja i od Vlade Republike Srpske. Obraćali smo se Rafineriji, ali nemamo zajednički stav o ovom pitanju”,kaže Radulović.
Planovi, dozvole i nedostatak sredstava
Iz Ministarstva za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske navode da su obaveze definisane ekološkom dozvolom.
“Obaveze vezane za sanaciju gudronske jame Garevac u Modriči utvrđene su rješenjem kojim je izdata ekološka dozvola za Rafineriju ulja Modriča.U skladu sa tim rješenjem, propisano je sljedeće: Zbrinjavanje gudronskog otpada Rafinerije ulja Modriča (bazeni u krugu rafinerije i na lokalitetu „Garevac“), nastalog u periodu kada je u rafineriji primjenjivana tehnologija regeneracije rabljenih ulja, kao i sanacija kontaminiranog zemljišta iz podloge i neposrednog okruženja, mora se vršiti u skladu sa Planom za konačno zbrinjavanje gudronskog otpada”, navodi se u saopoštenju resornog ministarstva te navode da je “u toku izrada Plana remedijacije gudronske jame u Modriči. Ovaj proces se realizuje na inicijativu Ministarstva, u okviru projekta Portfolija ubrzanja zelene tranzicije u Bosni i Hercegovini, u komponenti Smanjenje zagađenja, u organizaciji UNDP-a u Bosni i Hercegovini i Švedske agencije za hemikalije (KEMI).”
Na pitanje zašto lokacija, iako poznata decenijama, još uvijek nije sanirana, te šta je bio ključni razlog kašnjenja, iz Ministarstva navode da je osnovni razlog nedostatak finansijskih sredstava. Takođe ističu da je Plan sanacije gudronske jame detaljno definisan u rješenju kojim je izdata ekološka dozvola za Rafineriju ulja Modriča.
Istovremeno, aktivisti , mještani ali i predstavnici lokalne zajednice upozoravaju da problem nije samo finansijski, već i institucionalni.
!Ja smatram da nijedan novac nije prevelik kada je u pitanju rješavanje ovog problema. Vlada Republike Srpske, posebno u posljednje vrijeme, izdvaja značajna sredstva za različite infrastrukturne projekte u jedinicama lokalne samouprave. Smatram da bi se jednom ozbiljnom intervencijom ovaj problem mogao trajno riješiti.Posebno imajući u vidu da se lokacija nalazi na teritoriji i katastarskim česticama koje su u vlasništvu Republike Srpske, to bi zapravo značilo da država rješava problem koji je njen.Time bi korist imala ne samo Modriča, nego i cijela regija, jer je zagađenje prisutno i osjeti se, naročito u ljetnim mjesecima, kroz isparavanja i visoke temperature!, kaže Radulović.
Iz CCI u svojim analizama upozorava na moguće propuste institucija i sumnje u zloupotrebe položaja.
“Prema Zakonu o upravljanju otpadom Republike Srpske, za upravljanje otpadom odgovorni su Vlada Republike Srpske, resorno ministarstvo, Fond za zaštitu životne sredine, jedinice lokalne samouprave i druge nadležne institucije. “
Aktivisti upozoravaju da nadležni organi godinama nisu preduzimali djelotvorne mjere uprkos upozorenjima i čestim požarima.Prema dostupnim podacima, nakon požara 2024. godine Inspektorat se nije javno izjasnio o konkretnim mjerama.Istovremeno, Okružno javno tužilaštvo Doboj dobilo je izvještaj protiv jednog lica zbog izazivanja opšte opasnosti.
Međutim, ključna pitanja ostaju otvorena: Ko je odgovoran za višedecenijsko neprovođenje mjera?Zašto ekološke dozvole nisu uslovljene konkretnim rezultatima? I kako je moguće da lokalitet sa 25 hiljada tona opasnog otpada godinama funkcioniše bez trajnog rješenja?
Politička dimenzija problema
Požar iz avgusta 2024. godine otvorio je i politička pitanja.Lokalne vlasti u Modriči tvrdile su da nakon proglašenja vanredne situacije nisu dobile adekvatnu reakciju sa republičkog nivoa.U pozadini svega nalazi se i politički odnos između lokalne vlasti predvođene SDS-om i republičke vlasti predvođene SNSD-om.
Dvije godine nakon velikog požara, Gudronska jama i dalje je otvorena rana u centru Modriče.I dalje nema konačnog plana sanacije.Nema preciznog roka.Nema odgovora ko će finansirati uklanjanje otpada.Nema ni jasnog odgovora ko je pravno odgovoran.Postoje samo elaborati u pripremi, nova uzorkovanja i najave budućih rješenja.
A ispod zemlje, nekoliko desetina metara od kuća, i dalje se nalazi više od 20 hiljada tona opasnog otpada.