Pokušajte odgovoriti na pitanje: Šta je specifično balkansko? Zamislite se nad ovim pitanjem. Pitajte svoje ukućane ili prijatelje šta misle o tome?
Mogući odgovori: balkansko je ni tamo ni ovamo, balkansko je prljavo, balkanske žene su lijepe, balkansko je varvarsko, balkansko je ono tamo, mi nismo balkansko, oni drugi su balkansko, balkanski muškarci su pravi muškarci, mi Balkanci smo bolji od ostalih jer se držimo svoje suštine, balkansko je orijentalno i tako dalje.
Na pitanje šta je to specifično balkansko i kako razbiti predrasude koje vladaju o Balkanu, pokušao je odgovoriti dr Ivan Čolović, koji je u Banjaluci u okviru projekta Kritičke-kulturološke studije u postjugoslovenskom prostoru održao predavanje na temu „Novi balkanistički diskurs: Od bureta baruta do bureta piva“.
Čolović je objasnio da je jako teško odgovoriti na pitanje iz naslova, jer svako ima svoje tumačenje balkanskog, a i sam pojam je prilično neodređen i fluidan, ide u širinu i ostavlja beskonačno mnogo prostora za lične i/ili društvene proizvoljnosti, a sama lista atributa Balkanca je predugačka.
Kad se u današnje vrijeme govori o Balkancima, misli se na narode koji su u prošlosti bili pod uticajem Osmanske imperije i koji zbog tog svog uticaja stoje između orijentalizma i Zapadne Evrope, sabirajući u sebi sve uticaje koji su oblikovali ono specifično balkansko. Tek se u protekle dvije decenije o ovim pitanjima u okviru balkanskih studija ozbiljnije promišlja, a važno je napomenuti da pitanja balkanskog u Jugoslaviji nisu bila aktuelna. Jugoslavija kao da je na neki način napravila otklon od balkanskog, koje je njenim raspadom isplivalo na površinu.
Granice Balkana
Granica Balkana je problematično pitanje, jer ne postoji jasna granica gdje Balkan počinje i gdje se on završava, a pored toga ta granica nosi jedan specifičan duh koji nije samo geografski određen i upravo taj duh utiče na način života balkanskih naroda.
Slovenački antroplog Božo Jezernik u knjizi Divlja Evropa je zapisao da „kad god se taj termin (termin Balkan, op aut.) upotrebljava da bi označio nešto više nego što je planinski masiv u Bugarskoj, uvodi se uočljiva ideološka predrasuda, s negativnom konotacijom prljavštine, pasivnosti, nepouzdanosti, nepoštovanja žena, zavere, beskrupuloznosti, oportunizma, lenjosti, sujeverja, sporosti, nedosledne i preterano revnosne birokratije i tako dalje“.
Odnos prema Balkanu je jasno odredila Maria Todorova koja kultnu knjigu Imaginarni Balkan započinje riječima: „Jedan bauk kruži kulturom Zapada – bauk Balkana“. Upravo je taj odnos Zapada prema Balkanu ključan u razumijevanju ovih pitanja, jer Balkan nije, kao što je Edvard Said u knjizi Orijenalizam primijetio, isto što i orijentalizam i on je na neki način bliži Evropi nego Orijentu.
Novijim diskursima pokušavaju se razbiti predrasude o Balkanu, a ovdje se misli na predrasude i stereotipe koji su se o Balkanu oblikovali na Zapadu. U tom procesu tumačenja balkanskog upravo je studija Imaginarni Balkan ključna, pa Todorova postaje autorka koja se iznova mora iščitavati.
„Zbog teškoća u modernizaciji i pratećih nacionalističkih aberacija, Balkan je sve više postajao simbol za nešto agresivno, netolerantno, varvarsko, polurazvijeno, polucivilizovano, poluorijentalno. Upravo sam tu metaforu i način na koji se ona koristi u realnoj svetskoj politici i kritikovala u knjizi Imaginarni Balkan i tvrdila da taj specifičan diskurs, koji sam nazvala balkanizmom, bitno određuje stavove prema Balkanu i radnje usmerene prema njemu“, zapisala je Todorova u predgovoru drugom izdanju knjige Imaginarni Balkan koja je izašla u Biblioteci XX vek.
Ivan Čolović je na predavanju objasnio da postoje pozitivni i negativni stereotipi o Balkanu, odnosno da svaka predrasuda o Balkancu nosi u sebi dvoznačnu konotaciju. Sila se u jednom momentu može objasniti kao hrabrost, borbenost, junačko srce, dok se u nekom drugom razumijevanju tumači kao primitivnost, nasilje ili bahatost.
Kad se govori o balkanskom identitetu potrebno je razgraničiti dva diskursa. Prvi diskurs odnosi se na balkansko koje se oblikovalo na Zapadu. Taj identitet se tumači kao nešto što je zajedničko za više naroda i nacija koji žive na tom imaginarno ograničenom prostoru, pa se u nekim pogledima čak i austrijskom Gracu pripisuju elemeti balkanskog. Drugi diskurs je specifičan za balkanske narode od kojih svaki ima različit pogled prema onome šta je balkansko i u ovom pogledu Balkanci su većinom oni drugi.
Čolović je istakao da se balkansko posljednjih godina oblikovalo i kao specifičan brend koji se na Zapadu dobro prodaje, a taj karakter balkanskog kao robe do najboljeg izražaja dolazi u etno muzici. Balkanska etno muzika u vizuelnom identitetu nosi određene simbole od koji su najvažnija tri: rog, koža i drvo i upravo se tim elementima nastoji pokazati karakteristična povezanost sa prirodom i autentična balkanska duhovnost.
Zbog popularnosti pojmova Balkan, Balkanac, balkansko čak se i u pisanju etno pjesama mijenjaju karakteri i osobine koje ovi pojmovi nose, pa se u analiziranju pjesama mogu naći osobine koje i nisu karakteristične Balkancima, ali tu stoje samo zbog rime, je bitno je čuti ono „balkansko“.
Ovaj tekst možemo zaključiti činjenicom da je pojam balkansko obavijen višestrukim slojevima predrasuda i stereotipa koje je potrebno na akademskoj i svakodnevnoj razini razbijati i na taj način napraviti otklon od svih nejasnoća koje nose riječi: „I ja sam Balkanac!“.