Već izvjesno vrijeme u političkim, intelektualnim, kulturnim, akademskim i drugim krugovima u Evropi vodi se intenzivna rasprava o budućnosti našeg jedinstvenog podkontinenta i Novoj Evropi koja treba da nastane. Svima je već poodavno jasno da je aktualni model Unije neadekvatan za izazove savremenog svijeta, naročito nakon trampističkog zaokreta u SAD. Eksperimentiše se sa raznim modelima i koncepcijama, ali kako sada stvari stoje, politički i moralni osnov te buduće Unije je definisan.
Vođa slobodnog svijeta
U kreiranju nekog političkog entiteta najvažnija stvar je njegova moralna osnova, filozofsko utemeljenje koje stoji kao pozadinska sila i motiviše njegove članove. Ovih dana imali smo priliku vidjeti jedno izvanredno i inspirativno izlaganje moralne osnove buduće Evrope i to, što je zanimljivo, od jednog neevropljanina. Mark Carney, premijer Kanade, govoreći 17. septembra u Evropskom Parlamentu decidno je definisao kako vidi ulogu Evrope u svijetu 21. vijeka, i zašto je ta vizija tako privlačna za Kanađane. Naime Kanada je najavila da želi da postane prvi “pridruženi član” Evrope, a istu namjeru su odmah izrazile i Australija i Novi Zeland. Sama po sebi ta ideja je veoma značajna, jer, ako se formalizuje, koncept “pridruženog člana” može značajno olakšati prilazak Evropi mnogih, ne samo viskorazvijenih koji ne žele puno članstvo – poput npr. Ujedinjenog Kraljevstva, već i nacija čije države nisu na takvom nivou institucionalnog razvitka da mogu postati punopravni član – između ostalog i nas. To pridruženo članstvo bi podrazumjevalo sve one benefite koje EU nosi: od slobode kretanja, trgovine, studiranja, i bezbroj drugih sjajnih stvari. “Pridruženi član” trenutno ne postoji kao pravno definisana opcija i vjerovatno bi podrazumjevalo neku vrstu modela po kome sada funkcionišu npr EU i Švajcarska. On takođe može da ide kroz CETA. Kanada se već priključila evropskom projektu naoružavanja, kao i podrške Ukrajini kojoj je odobrila kredit od 90 mlrd. U svakom slučaju EU je visokosofisticiran politički model i primjenjuje različite varijante partnerstva u zavisnosti od situacije, i sigurno ima sve potrebne kapacitete i iskustvo da formuliše takvu ideju.
Za Kanadu bi to značilo golemu stratešku diversifikaciju u odnosu na SAD. Interes Evrope je jednako velik: 40 miliona Kanađana, ogromni energetski i rudni resursi, napredna tehnološka i odbrambena industrija te, iznad svega, stabilna demokratija.
Međutim, značaj cijele ove priče višestruko prevazilazi političke institucije i interese. U viziji koju je iznio Carney Evropa je definisana kao sidrište oko kojeg se okupljaju ostale demokratske države nakon povlačenja SAD-a. To postaje jasno iz argumentacije kojom Carney objašnjava zašto želi biti dio te Nove Evrope. Ona, naime, još ne postoji, tek je u svojoj fazi kreacije, i odlučujuća je stvar znati šta se želi kreirati. U tom kontekstu, ključna rečenica je sljedeća: “Evropa je jaka, kao i Kanada. Zajedno, još smo jači. Ali mi ne stvaramo tu novu moć zato da bismo postali novi svjetski dominion, samo sa boljim manirima od ovih sadašnjih. Već da bi branili fundamentalne vrijednosti koje dijelimo. Evropa i Kanada nisu povezane geografski, ali smo povezani vrijednostima.” Koje su to vrijednosti? One koje svi znamo kao moralno-političku osnovu slobodnih nacija: političke slobode, ljudska prava, demokratija, vladavina prava, pravna država, itd. To su izvorno i po porijeklu evropske vrijednosti. Nastale su u Evropi i, gdje na svijetu postoje, postoje ili po prihvatanju ili zato što su ih Evropljani nametnuli silom. Zato je Evropa prirodni vođa slobodnog svijeta – naročito sada kada je Amerika tako drastično podbacila sa trampističkom regresijom.
Ovo je fundamentalna definicija i demarkaciona linija cijelog projekta stvaranja Evrope. Naime, mnogi smatraju da Nova Evropa, sa svojim pridruženim članovima, računajući i SAD kada prođe trampističko ludilo, treba biti supersila, svjetski dominion po ugledu na svoju kolonijalno-imperijalnu istoriju do 1945. godine. To je ne samo potpuno nemoguće, iz prostog razloga što u uslovima savremenog svijeta nije moguće imati takvu vrstu vojne i ekonomske dominacije, već je i moralno neodrživo. Svjetskoistorijski značaj Evrope i Zapada je da budu tvrđava onih fascinatnih moralnih i političkih vrijednosti koje su ih stvorile i koje je Carney tako sjajno potencirao, i poentirao sa: “Kanada je najevropskija neevropska zemlja.”
Sjedinjene Države Evrope
Jednako važna stvar je definisanje političke platforme i nacrta institucija koje se kreiraju. Kako sada stvari stoje, ide se ka jačem političkom ujedinjenju i redukovanju veto mehanizama koji toliko koče sadašnju EU. Tako je na primjer Gabriel Attal, predsjednički kandidat na predstojećim izborima u Francuskoj ispred Makronove opcije, eksplicitno najavio: “Misija je stvaranje Sjedinjenih Država Evrope, koje će postati vodeća svjetska sila 21. vijeka.” U izjavi bez presedana, on je rekao sledeće:
“Rusija napada našu sigurnost, Kina našu ekonomiju, a Sjedinjene Države napadaju naše vrijednosti. Uz te suparnike postoji i prijetnja koja nema ni glavni grad ni zastavu: klimatske promjene. Suočena s njima, Evropa je rascjepkana. Podijeljena… Kada je riječ o najvažnijim odlukama, načelo jednoglasnosti omogućuje jednoj vladi da koči sve ostale. Pogledajte Ukrajinu: evropska podrška ne može ovisiti o tome hoće li Viktor Orbán izgubiti na izborima. To je evropska vetokratija.
Da, Evropska unija ostvarila je izvanredne uspjehe. Volimo Evropu. I upravo zato što je volimo, zato što je branimo, možemo je sagledati iskreno: današnja Evropska unija dostigla je svoje granice. Stoga postoje samo dva moguća izbora: propast EU i pretvaranje u 51. američku saveznu državu ili 24. kinesku pokrajinu; ili novi san, san nadohvat ruke: Sjedinjene Države Evrope. Izgradimo Sjedinjene Države Evrope.
Ono što predlažem nije stvaranje jedinstvene države. Riječ je o spajanju naših ekonomija i naše budućnosti u jednu cjelinu. Riječ je o ekonomskom, tehnološkom i ekološkom federalizmu među zemljama koje se odluče pridružiti – isprva u okviru sidrišne skupine. Evropskom unijom stvorili smo jedinstveno tržište. Eurom smo stvorili jedinstvenu valutu. Ono što vam predlažem jest jedinstvena ekonomija.”
Ako ta opcija dobije na izborima, to znači da je jedna od dvije najvažnije evropske države odlučila da ide bliže ka Evropa-država modelu. I drugoj to nije strano: kancelar Merz pozvao je na transformaciju Evropske unije u Evropsku odbrambenu uniju. Takođe je predstavio službeni prijedlog o modelu „pridruženog članstva“ za države Zapadnog Balkana, Ukrajinu i Moldaviju.
U ovom trenutku nemoguće je predviđati šta će od ovoga biti i u kom pravcu će se stvari odvijati. Ali da je Evropa krenula u proces svoje transformacije sasvim je jasno. Nažalost, svi ovi burni i uistinu dramatični politički procesi prolaze pored nas kao da se događaju na drugoj planeti, a ne bukvalnu u našem dvorištu – odmah preko Save. Izloženi potpunoj medijskoj blokadi i upornoj antievropskoj kampanji naših vlasti, mi većinom čak nismo ni svjesni da se nešto događa i kao izolovano Markesovo selo Makondo živimo u svojih sto godina samoće. To je prava nacionalna tragedija, logičan dovršetak pada koji je započeo krajem 1980-tih.
Latinka Perović je svojevremeno rekla: “Dva najveća srpska poraza su način na koji se raspala Jugoslavija i ubistvo Đinđića.” U tome ima mnogo istine. Ali samo do sada. Sad je naš najveći poraz to što smo isključeni iz ovog fascinantnog događanja, političkog tektonskog poremećaja bez presedana u novijoj istoriji – iz stvaranja Evrope 21. vijeka. Mi ćemo kao narod i država na ovaj ili onaj način neminovno na kraju biti uključeni. Za razliku od Kanađana, mi se kao narod geografski nalazimo u samom centru te priče i ta sretna okolnost nas čini nezaobilaznima – unatoč svih naših nemišljenih i nepromišljenih antievropskih resentimana. Ali smo politički potpuno isključeni, i čak, na našu buduću sramotu, koketiramo sa glavnim neprijateljima te priče, što znači i da smo moralno na suprotnoj, krivoj strani istorije, ukućanin koji radi protiv vlastite kuće.