Evropska demokratija u proteklih pet godina napravila je znatno više koraka unazad nego unaprijed. Novo izdanje izvještaja „Globalno stanje demokratije 2026“, koje je objavio Međunarodni institut za demokratiju i izbornu pomoć (International IDEA), otkriva alarmantan podatak da je između 2020. i 2025. godine na evropskom kontinentu zabilježeno čak 77 nazadovanja u okviru 154 demokratska pokazatelja, dok su registrovana svega 42 poboljšanja. Više od polovine evropskih zemalja ubilježilo je pad u najmanje jednom segmentu demokratskog sistema, a najčešće su na udaru bili građanske slobode, pristup pravosuđu i sam integritet izbora. Generalni sekretar International IDEA Kevin Casas-Zamora ističe da izvještaj ne ukazuje na to da je sistem pred slomom, već da se opasno šire područja slabosti i da napredak više nije zagarantovan.
Pad sloboda i izbornog integriteta širom kontinenta
Očekivano, najveći broj demokratskih nazadovanja registrovan je u istočnoj Evropi, gdje je ubilježeno čak 28 padova, uključujući i podatke za Rusiju. U srednjoj Evropi zabilježeno ih je 18, u južnoj 16, dok su sjeverna i zapadna Evropa ubilježile 15 padova. Pritisci na demokratske temelje više nisu rezervisani samo za države sa slabijom tradicijom. Portugal je bilježi pad u šest ključnih pokazatelja, sloboda štampe je posrnula na Islandu, u Italiji i Ujedinjenom Kraljevstvu, dok je sloboda izražavanja nazadovala u Danskoj i Njemačkoj. U zemljama južne Evrope tokom posmatranog petogodišnjeg perioda nije zabilježeno niti jedno jedino poboljšanje.
Balkan: Srbija gubi kredibilitet, BiH u zamci korupcije, Crna Gora svijetao primjer
Na Zapadnom Balkanu trendovi se drastično razlikuju od države do države, iako sve zemlje ostaju u srednjem rasponu demokratskog učinka kada se posmatraju četiri ključne dimenzije: reprezentativnost, prava, vladavina prava i učešće građana. Srbija se posebno izdvaja po padu reprezentativnosti između 2019. i 2024. godine. Zabilježen je ozbiljan udar na kredibilitet izbora i efikasnost parlamenta, uz vidno pogoršanje građanskih sloboda, prije svega slobode udruživanja i okupljanja. Bosna i Hercegovina nastavlja da se bori sa duboko ukorijenjenim slabostima u vladavini prava. Iako se nalazi u srednjem rasponu u sve četiri kategorije, rezultat BiH u oblasti vladavine prava pri samom je dnu, gdje korupcija i spora funkcionalnost institucija ostaju glavne kočnice.
S druge strane, Crna Gora predstavlja rijetku pozitivnu priču regiona sa mjerljivim napretkom u kredibilitetu izbora, efikasnosti parlamenta, pravima građana i medijskim slobodama. Sjeverna Makedonija bilježi napredak u radu izabrane vlasti, ali i dalje tavori pod pritiskom korupcije, nedovoljne političke odgovornosti i međuetničkih tenzija. Na Kosovu nema većih promjena u ukupnim ocjenama, pa zemlja ostaje u stagnaciji uz stalne izazove koji se tiču pritisaka na medije, nezavisnosti javnog emitera i političkih blokada. Izvještaj zaključuje da evropski demokratski sistem nije nestao niti se srušio, ali da su ključne institucije pod ozbiljnim i dugotrajnim pritiskom. Primjeri pojedinih država ipak pokazuju da demokratsko nazadovanje nije nepovratno ukoliko postoji volja za jačanjem kontrole vlasti i zaštitom osnovnih prava građana.