Snimak razgovora predstavnice „filijale Srpske napredne stranke u Banjaluci“ sa građaninom Bosne i Hercegovine ukazuje na ozbiljan izborni inženjering koji se oslanja na prijavljivanje birača za glasanje u tuđe ime i neovlašćeno prikupljanje i ukrštanje ličnih podataka. Odgovarajući na pitanje u vezi sa snimkom, Aleksandar Vučić, predsjednik Republike Srbije, rekao je da ovaj slučaj predstavlja “traženje izgovora za pobjedu Srpske napredne stranke koja će biti ubjedljiva”.
Iako je nepoznato kada će izbori biti održani, za koje nivoe vlasti će građani moći da glasaju, izborni inženjering u Srbiji pokušaće da se osloni na sve dosad zabilježene nepravilnosti, ocjenjuje Pavle Dimitrijević, direktor pravnog tima Centra za istraživanje, transparentnost i odgovornost (CRTA). Neregularan i zloupotrebljen izborni proces može prerasti u organizovano nasilje u izbornom danu i periodu poslije izbornog dana, ocjenjuje on.
Prijavljivanje građana za glasanje u inostranstvu mimo zvaničnih procedura, kao i prijavljivanje dijaspore i ljudi s dvojnim državljanstvom za glasanje u Srbiji prati hipotetička zloupotreba identiteta prlikom glasanja. Na osnovu dosadašnjeg iskustva, Dimitrijević kaže da je veoma vjerovatna mogućnost da neko drugi dođe na biračko mjesto i glasa umjesto birača ili mogućnost da čak član biračkog odbora zaokruži nečija imena, potpiše se u izvod iz biračkog spiska umjesto birača i ubaci listić u kutiju.
“Dosadašnje iskustvo govori nam da ove zloupotrebe prati pitanje osnovanosti dobijanja državljanstva Srbije u kontekstu izbora. Kada govorimo o lokalnim izborima, to je vidljivo u slučajevima migracija birača. Konkretno, to je promena prebivališta i prebacivanje ljudi u mesta gde su izbori raspisani, uz celokupnu logistiku stranke. Imali smo nepotvrđene navode da su tokom 2023. godine na malim biračkim mestima, u mestima gde živi dijaspora, zabeleženi slučajevi zaokruživanja i potpisivanja u izvodima iz biračkog spiska, jer ti ljudi tradicionalno ne dolaze, a članovi odbora koji su to primetili bili su sami i nemoćni”, kaže Dimitrijević.
“Još malo pa nestalo”
Najdrastičnije neregularnosti koje obilježavaju sam izborni proces su pritisci na birače, različite prijetnje, ucjene, pritisci da se ide na mitinge i da se obezbijedi „siguran glas“ za vladajuću stranku pod prijetnjom otkaza, kaže naš sagovornik. To više nije slučaj samo u državnom sektoru i javnim preduzećima, već se dešava i u većim privatnim firmama, ističe.
“Ni za jednu vrstu izborne zloupotrebe niko nije odgovarao i do dan-danas nema sudskih postupaka, uz svega nekoliko izuzetaka poput uslovne kazne za članicu biračkog odbora u Mionici 2023. godine i jedne nepravosnažne presude za pretnje u Vojvodini. Ta apsolutna nekažnjenost deluje imunitivno na one koji sprovode manipulacije. Pritom, nastupi javnih funkcionera iz izvršne vlasti potpuno brišu granicu između države i stranke, što je konstatovao i ODIHR u svom izveštaju porukom da je ‘država jednako stranka’. Dalje, zaprepašćujuća je medijska dominacija vlasti i predsednika Republike, koji se na televizijama pojavljuje kroz više dnevnih lajv uključenja, čime se u potpunosti potiskuju ostali akteri”, ocjenjuje Dimitrijević.
Poznata „helikopter-manija“ i davanja koja se mjere najmanje milijardom evra, namijenjena posebnoj kupovini glasova, nemoguće je utvrditi, kaže naš sagovornik. Iako tačan domašaj tog uticaja nije poznat, njegov utisak je da time vlast pokušava da sanira činjenicu da veći dio stanovništva i birača u Srbiji smatra da zemlja ne ide u dobrom pravcu i protivi se aktuelnoj vlasti. S obzirom da posljednja istraživanja pokazuju da je većina građana protiv aktuelne vlasti, ove mjere ne mogu u potpunosti da preokrenu situaciju, ocjenjuje on.
“Ko to tamo glasa”
Komisija za nezavisnu reviziju biračkog spiska, zbog sporog dobijanja pristupa evidencijama, još uvijek nije uspjela – niti će uspjeti – da do izbora dijagnostifikuje stanje i pruži konkretne nalaze o razmjerama problema u vezi sa biračkim spiskovima, kaže Dimitrijević.
“Srbija će dočekati izbore sa nepoznatim stanjem biračkog spiska. Ljudima koji nam se javljaju za pravne savete uvek savetujemo da s vremena na vreme provere da li su u biračkom spisku, naročito tokom kampanje, i da nikome ne daju svoja lična dokumenta ili kopije ličnih karata na poverenje, jer su starije osobe iz neznanja često tako davale dokumenta poznanicima i lako upadale u izborne manipulacije”, kaže on.
Ogroman znak pitanja i veliku bojazan predstavljaju u maju usvojene izmjene izbornog zakona, pogotovo ona kojom se definiše mogućnost Ustavnog suda Republike Srbije da po hitnom postupku rješava sporove u vezi sa izborima, ocjenjuje Dimitrijević. S obzirom da Ustavni sud do sada nikada nije imao ulogu u predmetima unutar samog izbornog postupka, a da su mu sada ta prava eksplicitno data uz određene rokove, mogućnost instrumentalizacije je izuzetna, ocjenjuje.
“Imajući u vidu dosadašnje javno delovanje njegovog predsednika bliskog vlasti, brojni primeri selektivne prakse dodatno mogu srušiti poverenje u institucije u nadolazećem procesu. O tome svedoči primer iz Zaječara. Ustavni sud je brzo i pozitivno rešio žalbu odbornika SNS-a, dok ustavnu žalbu građana o osporavanju celog procesa zbog nepravilnosti uopšte nije ni razmatrao, niti o njoj odlučio”, kaže Dimitrijević.
Ima li kraja izborima?
Opasnost da se čitav izborni proces pretvori u dugotrajan pravni haos i institucionalnu krizu naš sagovornik ocjenjuje kao apsolutno moguć, ukoliko postoji politička volja vlasti.
“Već smo imali situaciju sa ponavljanjem glasanja na jednom biračkom mestu u Velikom Trnovcu u opštini Bujanovac, kada se zbog političkih interesa proces ponavljao pet ili šest puta, a izbori otegnuli na četiri-pet meseci. Sada postoje pravni mehanizmi i trostepeno odlučivanje o zaštiti biračkog prava koji se mogu iskoristiti da se izbori i kroz ponavljanja protegnu na znatno duži period”, kaže naš sagovornik.
Na posljednjim lokalnim izborima zabilježena je izuzetno tenzična atmosfera i upadljivo prijeteće grupe maskiranih momaka u crnom okupljene oko štabova i biračkih mjesta vladajuće stranke, što je izazvalo revolt i okupljanje građana, podsjeća Dimitrijević.
“Ničim izazvane napade na aktiviste i građane u Boru, Kuli, Aranđelovcu i Bajnoj Bašti – gde je grupa huligana nesmetano išla gradom i lupala imovinu – institucije, policija i tužilaštvo nisu sankcionisali. U tim slučajevima nisu čak ni zaštitili građane, niti preduzeli bilo kakve radnje, već su ostali nemi, što dodatno podriva poverenje i stvara rizik od nasilja”, kaže Dimitrijević.
Raniju ocjenu o izbornom mehanizmu dala je Fondacija Kofi Annan, tvrdeći da bi prijevremeni izbori mogli da posluže kao dogovoreni izlaz iz talasa protesta ako se ispune vjerodostojni minimalni uslovi. Istovremeno, mogli bi da budu shvaćeni kao taktička zamka ako budu raspisani bez reformi, tvrdi se u analizi.
Koraci ka sprečavanju toga bili bi poštovanje izbornih preduslova: transparentnost biračkog spiska, pristup medijima, finansiranje kampanje i zaštita od administrativnog pritiska. U skladu s tim, od izborne komisije, regulatora medija i sudstva zahtijevali su jasno saopštavanje odluka i blagovremeno objavljivanje podataka. Od domaćih posmatrača i novinara zaštitu od uznemiravanja, a od OSCE-a / ODIHR-a, te institucija EU i drugih međunarodnih partnera, tražili su rano uključivanje, umjesto čekanja na posmatranje samog dana izbora.
S obzirom da do realizacije preporuka nije došlo, ostaje pitanje da li će režim Aleksandra Vučića skupiti dovoljan broj sigurnih glasova da uopšte može da raspiše izbore u skorije vrijeme. Planira li Vučić raspisati izbore “krajem oktobra”, kako se navodi u snimku telefonskog razgovora koji je objavila CRTA, iako je krajnji rok za raspisivanje 10. septembar.
Raspisivanje izbora značilo bi realizaciju jednog od zahtjeva studentskog pokreta, jedinog za koji je – kako kažu studenti – Vučić zaista nadležan.