Bosna i Hercegovina godinama se suočava sa kontinuiranim odlaskom stanovništva, ali uprkos tome država i dalje nema preciznu evidenciju koliko ljudi zaista napušta zemlju. Jedini zvanični podaci koji se mogu koristiti kao pokazatelj emigracije jesu evidencije o odjavama prebivališta koje vodi Agencija za identifikaciona dokumenta, evidenciju i razmjenu podataka Bosne i Hercegovine.
Prema podacima iz Migracionih profila Bosne i Hercegovine i podacima Agencije, od 2014. do 2024. godine najmanje 40.779 građana BiH zvanično je odjavilo prebivalište radi iseljenja u druge države.
To je broj stanovnika približan jednom Prnjavoru.
Međutim, gotovo svaki Migracioni profil objavljen u prethodnoj deceniji istovremeno sadrži i važno upozorenje: ovi podaci nisu stvarni i ukupni podaci o iseljavanju iz Bosne i Hercegovine, nego samo administrativna evidencija ljudi koji su formalno odjavili prebivalište.
U dokumentima se otvoreno navodi da u Bosni i Hercegovini ne postoji zakonska obaveza odjave prebivališta prilikom odlaska u inostranstvo, zbog čega značajan broj građana koji odlaze zbog zaposlenja, školovanja ili trajnog preseljenja nikada ne evidentira odlazak u zvaničnim registrima.
Drugim riječima, broj od 40.779 predstavlja samo dio ukupnog odlaska stanovništva.
Jedina statistika koju BiH ima
U gotovo svim migracionim analizama institucije BiH ponavljaju istu formulaciju — kada je riječ o godišnjoj emigraciji, jedini podaci koji se mogu koristiti kao statistika emigracije jesu podaci o odjavama prebivališta.
Tako je prema zvaničnim podacima:
Tako je prema zvaničnim podacima:
- godine prebivalište odjavilo 5.039 osoba,
- godine 3.948,
- godine 4.034,
- godine 4.270,
- godine 4.113,
- godine 4.044,
- godine 3.489,
- godine 3.464,
- godine 3.210,
- godine 2.777,
- godine 2.391 osoba.
Na prvi pogled djeluje da broj formalnih odlazaka posljednjih godina opada. Međutim, upravo u samim Migracionim profilima navodi se da se ti podaci ne mogu tumačiti kao stvarni broj ljudi koji odlaze iz zemlje.
Razlog je jednostavan — veliki broj građana nikada ne odjavi prebivalište u BiH.
Mnogi odlaze privremeno, a zatim ostaju trajno. Drugi zadržavaju prijavljeno prebivalište zbog imovine, zdravstvenog sistema, administracije ili biračkog prava, iako godinama žive i rade u drugim državama.
Zbog toga zvanična statistika pokazuje samo dio migracionog procesa koji traje već više od jedne decenije.
Njemačka, Austrija i Slovenija kao glavne destinacije
Podaci iz pojedinih godina pokazuju i gdje građani Bosne i Hercegovine najčešće odlaze.
Tako je u 2017. godini najviše ljudi odselilo u Njemačku — 1.339 osoba. Slijedile su Austrija sa 994, Hrvatska sa 843 i Slovenija sa 512 odjavljenih građana.
Sličan obrazac ponavljao se i narednih godina.
Prema podacima za 2021. godinu, najviše građana BiH otišlo je u Njemačku — 841 osoba. Slijedile su Austrija sa 795, Hrvatska sa 639, Srbija sa 582 i Slovenija sa 510 odjavljenih državljana BiH.
Ovi podaci potvrđuju dugogodišnji trend ekonomskog iseljavanja prema zemljama Evropske unije, prije svega Njemačkoj i Austriji, ali i prema susjednim državama.
Odlaze mladi ljudi
Migracioni profil za 2020. godinu sadrži i jedan posebno važan podatak — čak 46 odsto osoba koje su te godine odjavile prebivalište bilo je mlađe od 35 godina.
Od ukupno 3.489 osoba koje su 2020. godine zvanično napustile BiH, čak 1.645 bilo je mlađe od 35 godina.
U istom izvještaju navedeno je i da je broj muškaraca i žena bio gotovo identičan — 1.748 muškaraca i 1.740 žena.
To pokazuje da emigracija iz Bosne i Hercegovine više nije dominantno vezana samo za odlazak radne snage iz pojedinih sektora, nego sve češće podrazumijeva odlazak čitavih porodica i mlađe populacije.
Zemlja emigracije
Migracioni profili Bosne i Hercegovine godinama upozoravaju i na širu demografsku sliku zemlje.
U dokumentima se navodi da je Bosna i Hercegovina jedna od zemalja sa najvećim brojem emigranata u svijetu u odnosu na broj stanovnika.
U jednom od izvještaja navodi se da je BiH prva u Evropi i sedma u svijetu po broju iseljenika u odnosu na ukupan broj stanovnika koji živi u zemlji.
Prema procjenama Ministarstva za ljudska prava i izbjeglice BiH, oko 2,2 miliona osoba porijeklom iz Bosne i Hercegovine danas živi u iseljeništvu, što predstavlja oko 62 odsto u odnosu na broj stanovnika u zemlji.
Migracioni profil za 2024. godinu navodi i da tačni statistički podaci za 54 zemlje pokazuju da najmanje 1.790.597 emigranata rođenih u Bosni i Hercegovini danas živi van zemlje, pri čemu čak 95 odsto njih živi u Evropi i Sjevernoj Americi.
Istovremeno se naglašava da procjena od 2,2 miliona uključuje i potomke ljudi rođenih u BiH koji danas žive u drugim državama.
Administrativno nevidljivo iseljavanje
Upravo zbog svega toga podaci o formalnim odjavama prebivališta predstavljaju zanimljiv, ali ograničen pokazatelj migracija.
Broj formalno odjavljenih građana posljednjih godina pada, ali gotovo niko ne tvrdi da je time zaustavljen odlazak stanovništva iz Bosne i Hercegovine.
Naprotiv, mnogi demografi i analitičari upozoravaju da je veliki dio emigracije danas administrativno nevidljiv.
Ljudi odlaze, zapošljavaju se i trajno sele u druge države, ali formalno ostaju prijavljeni u BiH.
Zbog toga je možda najvažniji zaključak cijele priče upravo činjenica da Bosna i Hercegovina nema preciznu evidenciju koliko ljudi zaista odlazi iz zemlje.
A posljedice su već godinama vidljive: manje djece u školama, nedostatak radnika u pojedinim sektorima, starenje stanovništva i gradovi koji iz godine u godinu ostaju bez ljudi.