“Druže Tito, rat je završen!” Ovim riječima pre 81 godinu označen je kraj rata. Istoričar otkriva detalje završnih operacija, oslobođenja Jugoslavije.
“Druže Tito, rat je završen”, bile su riječi koje je na današnji dan, prije 81 godinu, Kosta Nađ, komandant Treće armije Narodnooslobodilačke vojske sačinjene od vojvođanskih jedinica, poslao Josipu Brozu Titu iz Dravograda u Beograd. Nakon duge četiri godine i odlučujućih dejstava vojske, teritorija Jugoslavije konačno je bila oslobođena od nacističkih snaga.
Završne operacije Jugoslovenske armije i saveznika za oslobođenje Jugoslavije u Drugom svjetskom ratu obuhvatale su veći broj vojnih operacija koje su trajale od 20. marta do 15. maja 1945. godine.
Nakon uspješno okončane velike bitke za Beograd sredinom oktobra 1944. godine, nacističke okupacione snage, potpomognute kvislinškim jedinicama, počele su pripreme za pružanje odlučnog otpora na prostoru južnih oboda Panonske nizije, odnosno na širem području Srema.
U razgovoru za medije, istoričar Dejan Ristić svojevremeno je objasnio kako je tekao tok završnih akcija i koji su faktori bili presudni za pobjedu Jugoslovenske vojske.
“Ubrzo po oslobođenju Beograda došlo je do postepenog formiranja takozvanog Sremskog fronta koji je označio posljednji ozbiljniji pokušaj neprijatelja i njihovih domaćih pomagača da pruže organizovan i snažan otpor Narodnooslobodilačkoj vojsci Jugoslavije koja je nastupala u sadejstvu sa jedinicama Crvene armije.
Nakon višemjesečnih teških rovovskih borbi praćenih velikim brojem žrtava, Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije probila je 12. aprila 1945. godine sve neprijateljske linije koje su činile Sremski front i nastavila oslobađanje zemlje”.
Na pitanje ko je u ovim borbama bio najzaslužniji, odnosno “mozak operacije”, Ristić kaže da je teško izdvajati pojedince, ali da su brojne ličnosti obilježile završne operacije oslobođenja.
“Nezahvalno je izdvajati nekog određenog pojedinca kome bismo pripisali posebne zasluge za oslobođenje Jugoslavije u Drugom svjetskom ratu. Završne borbe za oslobođenje zemlje svakako su obilježile ličnosti vrhovnog komandanta čitave NOVJ, a od 1. marta 1945. godine i Jugoslovenske armije, Josipa Broza Tita, kao i zapovjednika najvećih vojnih formacija unutar nje, među kojima su bili generali Koča Popović, Peko Dapčević, Danilo Lekić, Đoko Jovanić, Kosta Nađ i drugi”.
Kako je naveo, Jugoslovenska vojska je tokom godina borbe izrasla u ozbiljnu i iskusnu vojnu silu.
“U posljednjoj godini Drugog svjetskog rata na našim prostorima Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije izrasla je u respektabilnu, dobro organizovanu, iskusnu i brojnu oružanu silu koja je, na kraju, i oslobodila Jugoslaviju. Znatnu podršku u završnim borbama za oslobođenje zemlje, posebno njenih istočnih regija, dale su i jedinice Crvene armije.
Drugim riječima, ukoliko bi neko postavio pitanje ko je oslobodio Jugoslaviju u Drugom svjetskom ratu, odgovor bi bio jednostavan i jasan – bili su to Jugosloveni“.
Unutrašnji rat
Na putu do konačne pobjede, jugoslovenske snage pretrpjele su veliki broj žrtava.
“Nakon velikih uspjeha na bojnom polju koje su tokom 1943. godine ostvarile jedinice Narodnooslobodilačke vojske i partizanskih odreda Jugoslavije, kao i Crvene armije na Istočnom frontu i zapadnih saveznika u Italiji, bilo je potpuno jasno da se nacistička Njemačka, zajedno sa svojim saveznicima, nalazi u procesu trajnog povlačenja i neminovnog poraza.
No, do kraja rata preostalo je, nažalost, još mnogo borbi i još više nevinih žrtava”.
Ristić podsjeća da se Jugoslovenska vojska, osim sa fašističkim snagama, sukobljavala i sa njihovim domaćim pomagačima, što je rat dodatno činilo složenijim zbog prisustva građanskog rata.
“Nakon kapitulacije fašističke Italije, nacističke okupacione snage nastavile su sa masovnim ratnim dejstvima širom Jugoslavije. U tome su imale podršku domaćih pomagača u vidu ustaša, domobrana, ljotićevaca, nedićevaca, dijela četnika, balista i drugih.
Kada govorimo o Drugom svjetskom ratu na području Jugoslavije, nikada ne treba izgubiti iz vida njegov dvojaki karakter koji se ogledao u oslobodilačkoj borbi i krvavom građanskom ratu”.
Ključna godina bila je 1943.
“Možemo slobodno reći da je 1943. godina na jugoslovenskom ratištu bila presudna za ishod čitavog rata na prostoru tadašnje države. Nakon što su jedinice NOV i POJ, uz ogromne žrtve i izuzetno junaštvo, uspjele da tokom bitaka na Neretvi i Sutjesci odole udruženim neprijateljskim snagama koje su činili Nijemci, Italijani, ustaše, domobrani, četnici i drugi, postalo je jasno da njihovo uništenje više nije moguće.
Pripreme za završne operacije počele su krajem 1943. i početkom 1944. godine, a kulminacija borbi dogodila se tokom bitke za Beograd i sukoba na Sremskom frontu”, rekao je Ristić.
Govoreći o završnici rata, on podsjeća da su sukobi između četnika i komunista ostavili duboke posljedice koje su se nastavile i nakon završetka rata.
“Završni čin Drugog svjetskog rata na našoj teritoriji obilježila je posljednja faza krvavog građanskog rata, praćena masovnom predajom kvislinga i njihovim likvidacijama u krajnjim sjeverozapadnim oblastima Jugoslavije. Iako su pogubljeni bez suđenja, moglo bi se reći da su svojim brojnim zločinima sami sebi unaprijed presudili – i u oblasti prava i pravde, ali i u sferi istorije.
Tim krvavim završetkom okončane su oslobodilačke i bratoubilačke borbe na području Jugoslavije tokom Drugog svjetskog rata, koje su odnijele do danas nepoznat broj žrtava – civila i pripadnika različitih vojnih formacija”, zaključio je Ristić.