Kako bi se, iz perspektive čovjeka koji živi i radi u Evropskoj uniji, moglo pristupiti zadatku koji je gospodin Savanović u svom tekstu postavio na izrazito zahtjevan način: pojasniti „krizu Evrope“? Već elementarna činjenica postojanja jaza između iskustva života u Banjoj Luci i iskustva života unutar evropske političke i društvene stvarnosti – kojoj gospodin Savanović pravno-formalno ne pripada, niti sa njom dijeli svakodnevna iskustva – otvara legitimnu dilemu: da li je riječ o pretenciozno postavljenom poduhvatu?
No, ostavimo po strani Savanovićevu poziciju i zadržimo se na samom tekstu. Tu se, već na nivou osnovne strukture, otkriva ključni problem. Pozivajući se na Hajdegera i njegovu dijagnozu metafizike kao kobi Zapada, te prizivajući Ničeovu nihilističku i aristokratsko-radikalističku perspektivu – koja se, podsjetimo, primarno odnosi na krizu njemačkog društva kraja 19. vijeka – Marksa, Hegela, Jingera, Huserla, Sloterdijka, Savanović konstruiše sliku „krize Evrope“ kao dubokog i suštinskog poremećaja. Međutim, istovremeno, bez adekvatno jasnog metodološkog razgraničenja, u istu ravan uvodi i krizu evropskih institucija, političkih mehanizama i same Evropske unije.
Upravo u toj neodređenosti leži slabost teksta. Jedno je govoriti o „Evropi“ kao civilizacijskom, kulturološkom, istorijskom i filozofskom horizontu, a nešto sasvim drugo o Evropskoj uniji kao konkretnoj političkoj konstrukciji. Brisanjem te razlike, tekst gubi fokus i počinje da oscilira između metafizičkih uvida i dnevno-političkih implikacija, ostavljajući čitaoca u svojevrsnom teorijskom međuprostoru: nije jasno da li se raspravlja o sudbini Zapada, Evrope ili o institucionalnoj krizi Brisela.
Ova distinkcija nije akademska sitnica. Naprotiv, ona je presudna. Jer čak i kada bismo zamislili scenario raspada Evropske unije – povratak u predintegraciono stanje, prije Šumanovih deklaracija, Rimskih ugovora i Mastrihta – time bismo eventualno riješili krizu jedne političke forme, ali ne i krizu „Evrope“ kao takve.
Uostalom, zanimljivo je da ni oni politički akteri koji se najčešće optužuju za „antievropske“ tendencije – suverenisti, identitarci, nova desnica – danas više ne zagovaraju ozbiljno izlazak iz EU. Njihov horizont nije destrukcija, već transformacija: ne kraj Unije, nego njena prekompozicija.
S tim u vezi, dodatni problem Savanovićevog pristupa jeste sklonost ka pojednostavljivanju protivnika.
Predstavljati evropsku novu desnicu kao skup polupismenih fanatika nije samo intelektualno neprecizno, već i analitički jalovo. Takva slika više govori o potrebi za normativnom distancom nego o stvarnom razumijevanju fenomena.
Ako već ostajemo u okviru njemačke filozofske matrice koju autor implicitno i kontinuirano uspostavlja, očigledno je da izostaje nijansiranije poznavanje genealogije konzervativne misli unutar njemačkog intelektualnog prostora. Šire posmatrano, na srpskoj filozofsko-intelektualnoj sceni uočava se upadljiv deficit u poznavanju njemačke intelektualne tradicije.
Kapitalno djelo Armina Mohlera – Švajcarca i, paradoksalno, doktoranta Karla Jaspersa – o konzervativnoj revoluciji u Njemačkoj, kasnije dodatno razrađeno u radovima Karlhajca Vajsmana, ostalo je gotovo potpuno izvan vidokruga srpskog intelektualnog kruga. Ono nije samo marginalizovano, već praktično nepostojeće u ozbiljnoj naučnoj recepciji – uz izuzetak parcijalnih uvida kod Aleksandra Molnara, koliko je meni poznato.
Podsjetimo: Mohler nije bio marginalna figura. Mohler je dugo bio lični sekretar Ernsta Jingera. Njegov intelektualni razvoj dodatno je oblikovan snažnim uticajem Karla Šmita, s kojim je održavao bliske odnose.
U tom svjetlu, umjesto površnog etiketiranja, znatno bi produktivnije bilo sistematsko i ozbiljno suočavanje sa ovom tradicijom, koja je među Srbima izrazito slabo istražena. Gotovo je skandalozna činjenica da, uprkos velikom broju etničkih Srba, (više stotina hiljada), koji žive i rade u Austriji, Njemačkoj i Švajcarskoj, naučni interes za intelektualnu tradiciju tih društava ostaje na marginama. Izgleda da fizička blizina ne proizvodi nikakvu epistemološku radoznalost.
No, vratimo se osnovnom pitanju. Ako, dakle, krizu Evropske unije ostavimo po strani – jer ona, čak i u slučaju svog kraha, ne bi dotakla dublju „metafizičku“ krizu Evrope – šta nam preostaje?
Prije svega, potrebno je istorijski precizno locirati trenutak u kojem se ova ideja krize artikuliše u svom punom obliku. Taj trenutak nije proizvoljan: riječ je o periodu nakon Prvog svjetskog rata, kada evropska misao možda po prvi put sistematski jasno dovodi u pitanje vlastite temelje. Ono što kod Savanovića ostaje tek naznačeno, ovdje mora biti jasno rečeno: „kriza Evrope“ nije spontani osjećaj, neka slaba naznaka, već teorijski konstruisana dijagnoza.
U tom kontekstu, mogu se izdvojiti tri šire filozofske struje koje su učestvovale u dijagnostikovanju krize, pri čemu sve tri proističu iz njemačke filozofske tradicije. Njihov zajednički imenitelj jeste tvrdnja da Evropom vlada metafizika. Kriza Evrope, prema tom shvatanju, proizlazi iz njene duboke uronjenosti u metafizički način mišljenja. U tom smislu, moglo bi se reći – u skladu sa Savanovićevom formulacijom – da je „propalo biće“ Evrope upravo metafizičke prirode.
Otuda i opšta tendencija i centralni motiv ka konceptu „Überwindung der Metaphysik“ – prevazilaženje metafizike. Ipak, oko ključnih pitanja – kada ta metafizička dominacija započinje, koju formu poprima i na koji način je moguće prevazići – nije postojao konsenzus. Treba dodati da takav konsenzus ne postoji ni danas.
Možda je upravo u tome i ključna ironija cijelog problema: Evropa, pokušavajući da izađe iz svoje krize, ostaje zarobljena u jeziku kojim je tu krizu uopšte i mogla da prepozna.
Metafizika bivstvovanja (metafizika bitka)
Prva filozofska „grupacija“ u suštini se svodi na jednog autora – Martina Hajdegera. Njegov uticaj oblikovao je čitavu tzv. „hajdegerovsku“ školu mišljenja. Hajdeger, najistaknutiji učenik Edmunda Huserla, ozbiljno je shvatio Huserlovu opasku da su sve prirodne, a djelimično i društvene nauke, predkantovske i zarobljene direktnim pristupom predmetima istraživanja. One se ne pitaju kako se ti predmeti i procesi pojavljuju u našoj svijesti. One zanemaruju ključno pitanje: kako se ti predmeti i procesi pojavljuju u našoj svjesnoj percepciji istih? Prema Huserlu, potrebno je primijeniti fenomenološke redukcije, tako da se naučni predmeti svode na svoje pojave u sferi svijesti.
Hajdeger iz toga izvlači zaključak da se moderna nauka isključivo bavi pojedinačnim konkretnim i apstraktnim predmetima – filozofski rečeno: bićima, bivstvujućima, – njihovim procesima i međusobnim odnosima, potpuno zanemarujući pitanje bitka tih bića, bivstvovanja tih bivstvujućih. Nauka eksperimentiše, mjeri, katalogizira i klasifikuje, ona ne pita šta znači bivstvovanje.
Upravo ovo zanemarivanje, po Hajdegeru, predstavlja suštinsku metafiziku. Ono vodi u krizu Evrope – ne krizu institucija, ne krizu političke tehnologije, nego duboku civilizacijsku krizu bitka samog. Za Hajdegera, metafizika zaborava bivstvovanja ima dugu tradiciju – od Platona do modernih filozofskih i naučnih disciplina. Prevazilaženje ove metafizike, prema Hajdegeru, otvara put ka novoj dimenziji razumijevanja sebe i svijeta, te, u širem civilizacijskom smislu, potencijalno prevazilaženje krize Evrope – suštinska Hajdegerovska filozofska utopija. To je njegov utopijski san: povratak bitku, bivstvovanju koje je zaboravljeno, sagledavanju bivstvovanja, bitka u njegovoj suštini. Za hajdegerovu školu mišljenja ovo nije trivijalna metafora; to je filozofska utopija koja propituje samu osnovu evropskog mišlenja i postojanja.
U ranom periodu stvaralaštva, poznatom kao period prije „Kehre“ (obrta), Hajdeger se fokusirao na analizu čovjeka kao preduslova za odgovore na pitanje o bivstvovanju. Naglašavao je pojam vremena, tretiran kroz perspektivu svakodnevnog doživljaja, a ne prirodnonaučne, mjerljive objektivnosti. Čovjek, brinući o sebi i drugima unutar svijeta, uvijek je povezan s prošlošću, sadašnjošću i budućnošću, čime je Hajdeger tek naznačio – horizont vremenitosti kao bivstvovanje bivstvujućeg – a ne ponudio konačan odgovor. Horizont vremenitosti, kao odgovor, ostaje u ovom periodu tek naznaka, odnosno fragment.
U kasnijem periodu Hajdeger pomjera fokus s filozofskog preispitivanja konstitucije čovjeka – tzv. eksizistencijalije – prema pjesništvu. Filozofija, kao i misaoni aparat nauke i logike, nisu dovoljno snažna da otkrije bivstvovanje – pjesništvo jeste. Pjesnik se pojavljuje kao „šaman“ ili „vrač“, glasnik bivstvovanja, koji osluškuje bitak i otkriva njegovo značenje. Dok prirodne nauke ne mogu otkriti bivstvovanje, pjesnički jezik i stil omogućavaju njegovo samorazotkrivanje. Prevazilaženje metafizike, Überwindung, moguće je kroz pjesništvo, a ne kroz filozofiju. Pjesnički jezik je prozor u bitak sam po sebi. Primjeri takvih ličnosti su Fridrih Helderlin i, djelimično, Rihard Vagner. Pjesnik, vezan za svoj maternji jezik, zavičajnu kulturu i prirodno okruženje, oslobođen modernih tehničkih i humanističkih imperativa i fiksacija, osluškuje bivstvovanje u njegovoj apsolutnoj istini i prenosi ga u pjesnički jezik i stvaralaštvo. Helderlin i Vagner nisu samo umjetnici; oni su medijumi bivstvovanja, koji kroz jezik, kulturu i zavičajno nasljeđe otkrivaju bitak u njegovoj čistoj istini. Dok institucije, politike i tehnološki aparati modernog Zapada dominiraju površinom, skrivaju bivstvovanje, pjesnički jezik otvara dubinu.
U Hajdegerovoj Seinsmetaphysik, prisustvo ovakvih pojedinaca u Evropi nije samo intelektualno pitanje – to je nada za preporod kontinenta. Ako bi Evropom ovladale ovakve ličnosti – pjesnici koji osluškuju bivstvovanje, ne birokrati i ne tehničari – možda bi kriza Evrope mogla biti prevaziđena ne kroz politiku, nego kroz ponovno slušanje samog bitka. Prevazilaženje metafizike, Überwindung der Metaphysik, za Hajdegera, nije apstraktan filozofski cilj – to je civilizacijski imperativ.
Dok Evropa i Zapad umiru u svojoj opsesiji tehnologijom, institucionalnom organizacijom i formalnom racionalnošću, Hajdeger nas podsjeća da bivstvovanje nije predmet, da ga ne možemo posjedovati, mjeriti ili kontrolisati. On je glas koji se mora slušati. Pjesnički jezik je jedini instrument spasenja – jedina nada za Evropu koja je zaboravila kako je biti bivstvovanjem.
Logički pozitivizam
Drugu filozofsku grupaciju predstavljao je heterogeni konglomerat mislilaca okupljenih oko Ota Nojrata, Rudolfa Karnapa i Morica Šlika. Šlik, Nijemac koji je djelovao u Beču, nažalost je, kao žrtva politički motivisanog nasilja, tragično stradao — ubijen od strane simpatizera austrofašističke ideologije. Ova činjenica, koja i danas stoji kao mračna opomena, priziva nelagodna poređenja s određenim savremenim političkim tendencijama u Evropi. Političke agende Đorđe Meloni u Italiji, političarke za koju gospodin Savanović ima samo lijepe riječi, djelimično reprodukuju ovakve mračne agende. Na Univerzitetu u Beču i danas postoji memorijalna podsjetnica na Šlikovo ubistvo, pred kojom svakodnevno prolaze hiljade studenata — kao tihi, ali postojani podsjetnik na cijenu intelektualne i političke netolerancije. Ova grupacija u istoriji filozofije ustalila se pod nazivom „Bečki krug“. U ranoj fazi svog djelovanja, članovi Kruga intenzivno su se bavili analizom Vitgenštajnovog Tractatus Logico-Philosophicus, djela inspirisanog radovima Gotloba Fregea i Bernarda Rasela i nastalog u ekstremnim okolnostima rovovskog iskustva Prvog svjetskog rata. Temeljna ideja tog teksta jeste stroga diferencijacija između triju tipova iskaza: smislenih iskaza empirijskih nauka, besmislenih pseudo-iskaza metafizike i ontologije, te analitičkih iskaza logike i matematike, koji su, premda formalno valjani, lišeni empirijskog sadržaja. Na toj distinkciji Bečki krug gradi vlastitu dijagnozu „krize Evrope“ — krize koja, po njihovom sudu, proizlazi iz dominacije metafizičkog diskursa zasnovanog na besmislenim iskazima.
Za razliku od našeg ranog Hajdegera, koji izvornu Seinsmetaphysik, fundamentalnu ontologiju, razumijeva kao adekvatan način pristupa bivstvovanju, predstavnici Bečkog kruga metafiziku i ontologiju odbacuju kao kognitivno bezvrijednu praksu. Prema njihovom shvatanju, rečenice koje ne pripadaju empirijski provjerljivom diskursu prirodnih ili društvenih nauka ne govore ništa o svijetu. Vitgenštajnova poznata maksima — da o onome o čemu se ne može govoriti treba ćutati. Ćutati, jer ovakav diskurs krši logička pravila po kojima jezik uopšte može odslikavati stvarnost — kod „Bečlija“ biva radikalizovana: ontologija, etika, estetika, religija i politika, kao sfere normativnog i metafizičkog govora, ne samo da izmiču verifikaciji nego velikim dijelom narušavaju same logičke pretpostavke smislenog jezika.
Bečki krug ide korak dalje i tvrdi da normativni iskazi nisu podložni intersubjektivnoj verifikaciji; stoga im se ne može pripisati ni istinitosna ni lažnosna vrijednost. Uprkos tome, upravo su takvi iskazi duboko oblikovali evropsku intelektualnu tradiciju, često pretendujući na status objektivne istine. U tom kontekstu, Hajdeger biva označen kao paradigmatski predstavnik metafizičkog mišljenja koje, prema Karnapu, vodi u intelektualni obskurantizam. Hajdegerova čuvena formulacija „Das Nichts nichtet“ („Ništa ništi“) postaje emblematičan primjer rečenice koja, iz perspektive bečkog logičkog pozitivizma, ne samo da izmiče verifikaciji, nego krši i elementarne principe logike i semantičke koherentnosti.
Ako je cilj prevladavanje takve metafizike, Überwindung der Metaphysik, tada rješenje, prema Bečkom krugu, leži u dosljednom ostajanju unutar horizonta Moderne i prosvjetiteljstva. To podrazumijeva oslanjanje na objektivno važenje egzaktnih nauka, kao i afirmaciju kulturnih i društvenih procesa koji su kompatibilni s metodološkim standardima prirodnih nauka, matematike i moderne logike. U tom smislu, projekt Bečkog kruga nije bio samo filozofski, nego i izrazito normativan u svom društvenom dometu: riječ je o pokušaju racionalne rekonstrukcije kulture na temeljima empirijske provjerljivosti i logičke jasnoće.
Sloboda, ravnopravnost i pravičnost bili su centralni motivi društvenog angažmana velikog broja pripadnika i simpatizera Bečkog kruga. Izuzev Šlika, Vitgenštajna i ključne ličnosti (spiritus movensa) Bečkog kruga Gotloba Fregea (koji nikada nije bio član grupacije) — antidemokrate i antisemite, normativno i politički konzervativno i nacionalno orijentisanog — gotovo sve ostale relevantne ličnosti pripadale su liberalima lijeve provenijencije. Kulturološki pokreti poput Bauhausa, (Bauhaus) i Neue Sachlichkeit (Nova stvarnost) bili su, u manjoj ili većoj mjeri, srasli s filozofskim projektom Bečkog kruga i činili su snažan antipod antimodernističkim tendencijama okupljenim oko „hajdegerovske“ škole.
Sudbinu Bečkog kruga brutalno je prekinuo nacizam. Nacistička čizma pregazila je Evropu, primoravši mnoge Bečlije da svoje intelektualne karijere nastave u Sjedinjenim Američkim Državama — među njima i Karnapa. Ironija je istorije da će upravo na krilima Karnapa i Vitgenštajna, posredstvom njihovih učenika, prije svega američkog filozofa Vilarda Van Ormana Kvajna, biti sistematski izgrađena danas najdominantnija planetarna filozofska paradigma — tzv. analitička filozofija — koja će se, nakon 1945. godine, poput povratnog talasa, vratiti u Njemačku i Evropu.
Tamo gdje je nasilno prekinut, kontinuitet se nastavlja. Lijevi liberalizam Bečkog kruga ostao je duboko ukorijenjen u Modernoj i prosvjetiteljstvu, opstajući kao jedan od posljednjih bastiona — djelimično uzdrmanog — demokratskog poretka zapadnog tipa. Kantov tekst „Zum ewigen Frieden“ („Ka vječnome miru“) predstavlja zadati cilj.
Kritička teorija kao imanentna kritika društvenih procesa Moderne
Feliks Vejl, marksista i sin bogatog trgovca žitaricama Hermana Vajla, pokrenuo je 1923. godine, vlastitim finansijskim sredstvima i ličnim angažmanom, proces radikalnijeg teorijskog preispitivanja ortodoksnih marksističkih pozicija formiranih u okviru Druge internacionale. Tzv. „Prva marksistička radna nedjelja“, održana u maju iste godine u Tiringiji u njegovoj organizaciji, bila je posvećena filozofskom reartikulisanju temeljnih Marksovih pojmova u svjetlu novih interpretativnih zahvata Đerđa Lukača i Karla Korša. Ovaj skup može se razumjeti kao inicijalni moment konstituisanja onoga što će kasnije biti označeno kao „zapadni marksizam“ – misaonog pravca koji Marksovu teoriju premješta iz domena ekonomske ortodoksije u prostor refleksivne, istorijsko-dijalektičke kritike društva.
Jedna od tema – rekli bi ironičari, kao da je preuzeta iz Savanovićevog teksta – bila je „Über die Behandlungsarten des gegenwärtigen Krisenproblems“ („O metodama suočavanja sa savremenom krizom“). Pozicija „zapadnih marksista“ bila je da kriza evropskih društvenih procesa, započeta neuspjelim revolucijama 1848. godine, zapravo nikada nije ni prestala. Iz takve perspektive zahtijevalo se novo čitanje Marksa koje bi raskinulo s redukcionizmima i promašajima ortodoksije: s ekonomskim determinizmom koji mehanički subordinira nadgradnju bazi, s naturalizacijom istorijskih procesa kao nužnih kauzalnih tokova, s rigidnim razdvajanjem teorije i prakse, kao i s teleološkim razumijevanjem diktature proletarijata kao neizbježnog ishoda istorije. Jednako tako, dovedena je u pitanje i instrumentalna podjela između subjekta (proletarijata) i objekta (prirode), koja reproducira obrasce dominacije unutar samog emancipatorskog projekta.
Ovom intelektualnom poduhvatu prisustvovao je i Fridrih Polok, ekonomista i sociolog, blizak saradnik i doživotni prijatelj Maksa Horkhajmera – filozofa koji će ubrzo postati centralna figura onoga što danas označavamo kao „Kritičku teoriju“ i „Frankfurtsku školu“. Već iste godine Feliks Vejl institucionalizuje ovaj teorijski impuls osnivanjem Instituta za društvena istraživanja, dok 1931. godine Horkhajmer preuzima njegovo upravljanje i daje mu prepoznatljiv programski smjer.
Horkhajmerova ambicija nije bila tek interdisciplinarna u uobičajenom smislu riječi, nego je težila sintezi različitih znanja u funkciji razumijevanja i teorijske artikulacije izazova savremenog doba. Marksizam – posebno u reinterpretacijama Lukača i Korša – trebao je poslužiti kao teorijska matrica, dopunjena psihoanalitičkim uvidima Sigmunda Frojda, čime se analiza društva proširuje na dimenziju subjektiviteta i nesvjesnih struktura. Oko Instituta se okuplja krug intelektualaca – Teodor V. Adorno, Erih From, Herbert Markuze, Leo Levental, djelimično i Valter Benjamin – mislioci jevrejskog kulturnog porijekla, čiji rad karakteriše snažna kritička senzibilnost prema usponu antisemitizma i agresivnog nacionalizma u Njemačkoj.
Programatski izraz ove teorijske orijentacije nalazimo u Horkhajmerovom tekstu „Tradicionalna i kritička teorija“, kao i u zajedničkom djelu Horkhajmera i Adorna „Dijalektika prosvetiteljstva“. Uprkos određenim političkim i kulturnim afinitetima sa „Bečkim krugom“ – naročito kroz saradnju sa Otom Nojratom i zajedničke simpatije prema avangardnim pokretima poput Bauhausa, Nove stvarnosti i Druge bečke škole (muzike) – moglo bi se očekivati da će i njihova dijagnoza krize Moderne slijediti sličan epistemološki okvir.
Međutim, upravo se na tom mjestu otvara odlučujući teorijski raskol. Dok „Bečlije“ ostaju vezane za ideal naučne racionalnosti, kritička teorija locira genezu krize znatno dublje – u samim temeljima prosvetiteljskog projekta. Poput Hajdegera, ali iz posve drugačije normativne perspektive, Horkhajmer i Adorno pokazuju kako se racionalnost Moderne, reducirana na instrumentalni um, preobražava u vlastitu suprotnost: u mehanizam dominacije nad prirodom i čovjekom. U tom kontekstu, primat pozitivističkih nauka i matematičke formalizacije ne predstavlja rješenje krize, nego jedan od njenih konstitutivnih uzroka.
Otuda ne čudi što su lijevo-liberalni predstavnici „Bečkog kruga“ podvrgnuti oštroj kritici i označeni kao saučesnici u procesu koji je doveo do krize evropske civilizacije – zajedno s reakcionarnim i regresivnim strujama oličenim u Hajdegeru i tradicionalnim autorima klasične metafizike. Kritička teorija se tako uspostavlja kao imanentna kritika Moderne: ne kao njeno odbacivanje, nego kao pokušaj da se, iznutra, razotkriju njene protivrečnosti i otvore mogućnosti za drugačiju, nedominacijsku racionalnost.
Centralna kritika upućena „Bečlijama“ sastoji se u prigovoru „Kritičara“ da ne prepoznaju vlastitu poziciju istraživača i naučnog radnika unutar kapitalističke raspodjele rada. Iluzija o slobodnom i autonomnom učešću u procesima stvaranja i falsifikovanja novih naučnih teorija zamagljuje činjenicu da oni djeluju kao puki instrumenti industrijski već uspostavljenih i unaprijed zadatih istraživačkih pravaca, čiji je krajnji cilj monetarna kapitalizacija naučnog znanja.
Umjesto da reflektiraju te odnose i emancipatorski djeluju u pravcu njihove transformacije, „Bečlije“ reproduciraju i time doprinose učvršćivanju buržoaskih podjela društva.
Facit
U najkraćim crtama, ovdje se nastojalo naznačiti gdje se zaista nalaze istorijski izvori dijagnoze „krize Evrope“ – zadatak koji gospodin Savanović u svom tekstu, uprkos izraženoj ambiciji, velikim dijelom ostavlja neispunjenim. Jer, dijagnoza ove krize nije prostom istorijskom deskripcijom samorazumljiva: ona je prije svega svjetonazorna, ukorijenjena u dubokim filozofskim lomovima koje je, u najkonzistentnijem obliku, artikulisala njemačka filozofska tradicija.
Da dodamo, i francuska poslijeratna filozofija – od Sartrovog egzistencijalizma, preko Altiserovog strukturalizma, do Fukoovog, Deridinog i Liotarovog poststrukturalizma i postmodernizma – ne može se razumjeti kao autonomni teorijski horizont, nego kao niz diferenciranih odgovora na tu istu dijagnostiku, kao i na širi njemački misaoni kontekst.
Otuda i svaka politička operacionalizacija ovih svjetonazora – bilo istorijska, bilo savremena – unutar kulturološkog horizonta zvanog Evropa ne predstavlja ništa drugo do manifestaciju sukoba različitih normativnih matrica.
U vezi s tim, i minimalistička antropologija, praksa davanja razloga – kako teorijskih, tako i praktičnih – ne može biti shvaćena kao puka akademska vježba, nego kao konstitutivni uslov političkog. Tek tamo gdje se uspostavljaju institucionalni i diskurzivni okviri za dijalog i kompromis, moguće je govoriti o bilo kakvoj političkoj zajednici. Bez toga, „Evropa“ ostaje prazna oznaka, retorička figura bez realnog sadržaja, bez obzira na to gdje joj se povlače geografske ili simboličke granice.
O autoru:
Autor je akademsko obrazovanje stekao u Njemačkoj, gdje je magistrirao filozofiju, diplomirao psihologiju i specijalizirao kliničku psihologiju. Već trideset godina živi i radi u Berlinu kao psihoterapeut, a do 22. godine živio je u Sarajevu. Iskustvo života u Bosni i Hercegovini i Njemačkoj oblikuje njegov pogled na savremenu evropsku kulturološku i društvenu dinamiku.