Španska centralna banka završila je 2025. godinu sa zlatnim i deviznim rezervama vrijednim skoro 94 milijarde evra, što predstavlja rekordni nivo otkako postoje uporedivi podaci. Taj rast pre svega odražava ogromnu potražnju za zlatom na međunarodnom tržištu, gdje se ono u godini obilježenoj geopolitičkom i finansijskom neizvjesnošću smatra sigurnim utočištem za kapital.
Međutim, u Španiji zlato nikada nije bilo samo knjigovodstvena stavka, već i pitanje istorijskog pamćenja. Malo koji izraz nosi toliko simbolike kao „moskovsko zlato”, jedna od najkontroverznijih epizoda u ekonomskoj i političkoj istoriji Španije 20. vijeka, piše Euronews.
Zlato za finansiranje rata
Prije 1936. godine španske zlatne rezerve nisu bile izuzetne u svjetskim razmerama, ali su bile dovoljne da zemlju pozicioniraju na globalnoj finansijskoj mapi. Prema istoričarki Magdaleni Garido Kabaljero, profesorki savremene istorije na Univerzitetu u Mursiji, to zlato je Španiji davalo određeni manevarski prostor u međunarodnim transakcijama, iako znatno manji od onog kojim su raspolagale velike ekonomske sile.
Taj prostor je nestao izbijanjem Španskog građanskog rata. Diplomatska izolacija Druge republike, dodatno pojačana Odborom za neintervenciju, ostavila je republikanskoj vladi veoma malo mogućnosti za finansiranje nabavke oružja i zaliha.
U tim vanrednim okolnostima, republikanska vlada odlučila je da većinu zlatnih rezervi Banke Španije prebaci u inostranstvo, prije svega u Sovjetski Savez. Cilj je bio jasan: plaćanje oružja, zaliha i vojne pomoći kako bi se podržali ratni napori. Transfer je bio stvaran i dobro dokumentovan — u oktobru 1936. oko 510 tona zlata otpremljeno je iz skladišta Algameka u Kartageni. To nije bila improvizovana niti tajna operacija, već svjesna odluka legitimnih vlasti Republike u uslovima opšteg rata.
Razotkrivanje mitova
Savremena istoriografija razotkrila je mnoge mitove koji su nastajali tokom narednih decenija. Garido Kabaljero ističe da je ključna zabluda ideja da je zlato moglo — ili trebalo — da bude vraćeno. Istraživanja istoričara poput Anhela Luisa Vinjasa i Pabla Martina Asenje pokazuju da je zlato potrošeno tokom rata kroz provjerena i dokumentovana plaćanja, što je Republici omogućilo da se skoro tri godine odupire vojnoj pobuni.
Iz te perspektive, „moskovsko zlato” nije predstavljalo ni krađu ni pljačku od strane Sovjetskog Saveza, već finansijsku operaciju sprovedenu u izuzetnim okolnostima. Dio zlata prodat je u istu svrhu i Francuskoj, iako ta epizoda nikada nije dobila istu simboličku težinu.
Oruđe Frankove propagande
Nakon rata, Frankov režim pretvorio je „moskovsko zlato” u snažno propagandno oružje. Prema Garido Kabaljero, režim je tu epizodu koristio da opravda posljeratne teškoće, učvrsti sliku Sovjetskog Saveza kao eksploatatorskog neprijatelja i delegitimizuje Drugu republiku.
To pitanje se decenijama pojavljivalo u diplomatskim izveštajima, domaćoj i međunarodnoj štampi, kao i u zvaničnim govorima. U međunarodnoj zajednici, međutim, nije izazvalo veći odjek. Ujedinjeno Kraljevstvo ga je smatralo bilateralnim pitanjem između dve države, dok su sovjetske vlasti dosljedno tvrdile da od zlata koje je poslala Republika nisu ostale nikakve rezerve.
Gde je danas špansko zlato?
Gotovo 90 godina kasnije, pitanje se i dalje povremeno postavlja: gde je špansko zlato? Odgovor je mnogo manje dramatičan od mita koji se uporno održava.
Španija danas posjeduje oko 281 tonu zlata, koje se čuva u Banci Španije, kao i u depozitima u Sjedinjenim Državama, Ujedinjenom Kraljevstvu i Švajcarskoj, prema podacima Svetskog savjeta za zlato. To zlato nije povezano sa količinama poslatim u SSSR, već je rezultat decenija monetarne politike, evropskih integracija i upravljanja imovinom unutar Evrosistema.
Od istorijske traume do finansijske imovine
Rekordni nivo rezervi iz 2025. ne znači da je Španija povratila izgubljeno zlato. On je, zapravo, odraz rasta cijene tog metala na međunarodnim tržištima. Danas zlato više ne služi kao potpuno pokriće za nacionalnu valutu niti se koristi za finansiranje ratova.
Umjesto toga, ono funkcioniše kao imovina koja obezbjeđuje stabilnost, uticaj i poverenje u globalizovanom finansijskom sistemu. Poređenje 1936. i 2025. godine pokazuje duboku promjenu: tokom Građanskog rata zlato je bilo opipljiv resurs od kojeg je zavisio opstanak vlade. Danas to više nije slučaj.