Zapadni Balkan, geografski dio Evrope, kako ga mnogi i izvana i iznutra vide - mjesto na kojem se prepliću stvarnost i snovi, mjesto koje vrvi istorijom, nacionalnim osjećajima, sirovim emocijama. Balkanski region, prema mjerilima Evropske unije, ne smije biti satkan od svega onog što već ima, tj. od ekstremnog nacionalizma i vjerske netolerancije. Tvrdnja Evropske unije da ne želi upravo takav Balkan opovrgava se, međutim, činjenicom održavanja istog stanja imigracionom politikom koju vodi i segregacijskim viznim režimom. Sporazum o viznim olakšicama koji je Bosna i Hercegovina potpisala s EU može samo na tren ostaviti utisak napretka i poboljšanja položaja ove zemlje u odnosima sa EU. Suštinski, on odražava produženu politiku ekonomske i socijalne diskriminacije i izolacije, odnosno predstavlja savršen recept za procvat i djelovanje organizovanog kriminala bez granica.

Osciliranje diskursa o proširenju EU

Diskurs o daljem proširenju EU koji se vodi između političke 'elite' i javnog mnjenja jasno oslikava protivrječnost zvaničnih obećanja i faktičkog stanja. Zvanični stavovi, koji generalno ne predstavljaju javno odobrenje, s pozicije dosadašnje politike išli su u korist daljeg proširenja, pa i prema zemljama Zapadnog Balkana. Naglašavani su sigurnosni rizici i 'troškovi' zaustavljanja samog procesa. Proširenje je predstavljano kao jedino sredstvo u borbi protiv organizovanog kriminala, trgovine drogom i ljudima i ilegalne migracije. Takvo težište je bilo više nego vidljivo i ključno u raspravama vođenim prije proširenja 2004. Sama percepcija integracije Zapadnog Balkana bila je zasnovana na istim elementima političkih i bezbjednosnih pitanja, tj. regionalna bezbjednosna dimenzija bila je posebno naglašena kao suštinska za evropske strateške interese.

Međutim, danas se ta retorika mijenja. Očigledan je 'zamor od proširenja' u raspravama koji se pravda 'zabrinutošću građana' i 'kapacitetom apsorpcije' EU. Sama činjenica da se novo proširenje mora definisati novim sporazumom - a u nekim zemljama kao što je Francuska građani direktno o tome treba da donesu odluku putem referenduma - umanjuje bitnu poziciju bezbjednosnih faktora u tim raspravama. Ispitivanja javnog mnjenja jasno pokazuju opadanje podrške ideji daljeg proširenja u gotovo svim starim članicama Evropske unije. Podrška je samo u dvije protekle godine opala u većini tih zemalja za oko 60%, tako da danas u nekim ključnim zemljama EU poput Njemačke, Francuske, Velike Britanije i Austrije samo 30-36% stanovništva podržava tu ideju. To jasno reflektuje nezadovoljstvo proteklim velikim proširenjem i predstavlja prepreku svakom budućem.

Niko ne spori da ekonomski faktor igra značajnu ulogu u stvaranju straha građana EU od daljeg proširenja, jer je bitka za jeftiniju radnu snagu snažan motiv ekonomskoj 'eliti' EU, tako da se ekonomski efekti ne zanemaruju. Međutim, pored neinformisanosti, odlučujući faktori za negativan trend u javnom mnjenju prema daljem proširenju ostaju ipak povećani kriminalitet i ilegalna migracija. Sve to ima negativne posljedice i izaziva snažnu sumnju među građanima i političarima Zapadnog Balkana, te čini sve življom i vjerovatnijom viziju budućnosti ovog regiona kao 'enklave' okružene Evropskom unijom.

Jasno je da jedna takva perspektiva ne doprinosi stabilizaciji regiona i otklanjanju faktora rizika i prijetnji od kojih se EU želi zaštititi. Istovremeno, zemlje Zapadnog Balkana balansiraju između reformi i stabilnosti, motivisane svojim eventualnim članstvom u EU i povratkom na prošle konflikte. Iz tog razloga je nemoguće govoriti izolovano o proširenju na Zapadni Balkan i bezbjednosti EU, koja je, rukovodeći se principom 'konsolidacije', prihvatila zadatak povećanja bezbjednosti i stabilizacije van svojih granica. U kontekstu toga i same prijetnje, pa i rizici po stabilnost Zapadnog Balkana, postaju dio djelokruga evropske bezbjednosne politike kako bi se izbjegao 'efekat prenošenja' istih na specifične bezbjednosne sektore Unije.

Zaštita granica ili zaštita identiteta

Svakako se nameće pitanje koje prijetnje sa Balkana uistinu ugrožavaju bezbjednost EU, ili je to pak samo ideja nastala socijalnim konstruktivizmom koja u toku ove rasprave o proširenju poprima realne osnove i zatire put povratnom toku iste. Svima je više ili manje jasno da je direktna vojna prijetnja po bezbjednost Evrope iščezla sa završetkom Hladnog rata, što je ujedno dovelo do uvođenja promijenjenog koncepta shvatanja bezbjednosti u Evropi. Nekadašnje unutarnje prijetnje po bezbjednost (terorizam, ilegalna migracija, organizovani kriminal, trgovina ljudima i drogom) u svjetlu novog shvatanja bezbjednosti zauzele su poziciju novih spoljnih prijetnji.

Ono što nas kao obične građane zemalja Zapadnog Balkana direktno pogađa u takvom konceptu bezbjednosti nisu novoidentifikovane prijetnje nego njihovo poistovjećivanje sa slikom Zapadnog Balkana. Možda najdrastičniji primjer oslikavanja Zapadnog Balkana kao izvorišta novih prijetnji daje fenomen migracije, odnosno ilegalne migracije.

Činjenica je da je era globalizacije otvorila vrata Evropske unije kako legalnim tako i ilegalnim migrantima, jer je EU kao priznata ekonomska sila sama po sebi jedna od najpoželjnijih destinacija za sve vrsta migranata, no najneposredniju prijetnju od ulaska velikog broja direktnih migranata čini sam proces proširenja. Tako da je migracija sa svim svojim mogućim oblicima, od legalne do ilegalne (tj. krijumčarenja i trgovine ljudima), danas mnogo više od pukog socio-ekonomskog i političkog problema; migracija je neminovno postala bezbjednosni problem, naročito za EU.

U današnjem diskursu o proširenju EU ta činjenica ima za posljedicu niz ekstremnih mjera i pokušaja da se ograniči kretanje stanovništva, pri čemu najvišu cijenu plaćaju zemlje koje žele pridruživanje EU, kao što je i BiH. Međutim, interesantno je napomenuti da te mjere nisu usmjerene samo na suzbijanje popratnih pojava terorizma i organizovanog kriminala, odnosno trgovine i krijumčarenja ljudima, već prije svega na to da se sačuva identitet putem socio-političke kohezije društva. U tom kontekstu je sama politička rasprava o migraciji u članicama EU pretvorena u raspravu o nacionalnoj bezbjednosti i granicama.

Objašnjenje ovakvog koncepta bezbjednosti lako se nalazi u osnovama teoretskog okvira Kopenhagenske škole sigurnosti (Buzan), po kojoj se poimanje bezbjednosti oslikava na nekoliko sektora, a u kontekstu proširenja EU posebno na politički i socijalni sektor EU. Socijalna bezbjednost je teško odvojiva od političke. Oba oblika teže stabilnosti; dok je u političkoj bezbjednosti riječ o «stabilnosti država, sistema i vlada», u socijalnoj težište se stavlja na stabilnost 'kolektiviteta' ili 'mi'-identiteta. Evropska unija predstavlja takav 'mi'-identitet koji nastoji da se razlikuje od 'drugih' identiteta. Posljedice prijetnje takvom 'mi' identitetu uzrokuju odnos 'mi' protiv 'njih'. Ovaj koncept lako omogućava razumijevanje drugačijeg odnosa prema zemljama Zapadnog Balkana i prijetnji koju one predstavljaju. Građani EU vide svoje 'mi' ugroženo migracijom iz ovih zemalja, jer se osjeća strah i od 'balkanizacije' evropskog identiteta. Odbrambeni mehanizam, koji se tako stvara jednim novim oblikom kseno-rasizma, sve je uočljiviji u javnom i političkom mišljenju EU, te kao svoj osnovni element kontrole migracione politike ona ističe vizni režim i utvrđenje svojih granica.

'Tvrđava Evropa'

Međutim, s pretpostavkom da godišnje stotine hiljada ljudi ilegalno uđe u EU, lako je podržati tvrdnju da same granice nisu prepreka niti zid kojim bi se ta prijetnja mogla izolovati i zadržati na Balkanu kao jednom od glavnih tranzitnih i izvorišnih područja svih oblika ilegalne imigracije u EU. Ipak, rat protiv ilegalne imigracije upravo to pokušava i u krajnjoj liniji može izazvati samo suprotno djejstvo jer dovodi do kriminalizacije imigranata, bilo da su legalni ili ilegalni. U prilog tome govore i pokušaji desničarskih snaga u EU da nedavne nemire u Francuskoj objasne poistovjećivanjem imigranata i kriminala. To je jedna politika koja je i u Austriji s pojavom Jerga Hajdera na jedan populistički način predstavila antiimigracionu politiku s ciljem sprečavanja promjene identiteta.

Iako je potreba za legalnim imigrantima evidentna usljed demografskih okolnosti, Evropska unija, pod pritiskom upravo desničarskih i ksenofobičnih političkih partija, pokušava održati epitet 'Tvrđave Evrope' i gotovo 'nultu migraciju' gradeći jedan zajednički pravni okvir legalnih i fizičkih prepreka za ulazak. To je koncept koji se zasniva na naporima EU da robu, poslovanje i ljude van Evropske unije zadrži van svojih granica, dok istovremeno dopušta slobodu kretanja istih unutar svojih granica. Razvoj zajedničke politike u vezi s pitanjem azila i imigracije se, pored zajedničke poljoprivredne politike, tumači kao klasičan primjer djelovanja 'Tvrđave Evrope', prema kojoj se samo odabranim dopušta ulazak. Kao vid zaštite od globalizacije ova politika ipak ostavlja globalni trag na pitanje etičnosti i ljudskih prava takvog diskriminatorskog odnosa prema onima koji su van granica EU, a prije svega prema onima koji su joj geografski, kulturološki i istorijski najbliži, tj. Zapadnom Balkanu.

Osnovni uzrok tome je što interna sigurnost dominira, a kriminalizovana slika Balkana, koja je svoju ekspanziju doživjela tokom proteklih ratova iz 90-ih godina, medijski se predstavlja kao potencijalni ishod po Evropu uslijed težnje za njenom 'balkanizacijom', dok su nastojanja da se takav pejorativni identitet promijeni gotovo neprimjetna.

Uistinu ne možemo osporiti objektivne uzroke tumačenja ilegalne imigracije kao prijetnje, posebno sa Balkana. Činjenično je stanje da se broj prokrijumčarenih ljudi u EU prema podacima Međunarodne organizacije za migracije (IOM) i Europola (Ured evropske policije) kreće između 350.000 i 500.000 na godišnjem nivou, od kojih samo na BiH, kao tranzitnu i izvorišnu zemlje, otpada oko 10% od ukupnog broja. Takođe, činjenica je da se sama aktivnost trgovine i krijumčarenja ljudima vezuje za profesionalne mreže kriminalnih grupa koje se često, poput albanskih, poistovjećuju s određenim etničkim grupacijama sa Balkana. Podjednako je evidentno da većina ilegalnih imigranata, pod plaštom lažnih obećanja i naizgled legalnim putem ulaska, završe kao žrtve trgovine radi seksualne eksploatacije u zemljama krajnjeg odredišta poput Španije ili Holandije, i time same postaju dio kriminalizovanja pojave legalne imigracije.

Ipak se efikasnost mjera koje EU poduzima s ciljem šireg projekta usklađivanja nacionalnih politika na polju suzbijanja ilegalne imigracije neminovno mora osporiti kad je u pitanju Zapadni Balkan. Razlog za to je što se uporno pokušava sankcionisati posljedica, a nikako otkloniti pravi uzrok fenomena ilegalne imigracije sa Balkana. Najjasniji primjer takvoj tvrdnji jeste 'šengenizacija' gotovo cijele Evrope. Šengenski vizni režim je sam po sebi paradoksalan, jer ujedno predstavlja i slobodu i ograničenje kretanja. Kao sistemski pokušaj simbolizuje slobodu kretanja unutar Šengen zone koja je utemeljena čvrstim granicama, stvarajući tako jedan mentalitet 'tvrđave' koji se suprotstavlja divljini utemeljenjem ideje o različitosti. Zemlje poput Bosne i Hercegovine, koje su na crnoj Šengenskoj listi, prisiljene su da prihvate takav mentalitet s ciljem približavanja Evropi. A šta znači prihvatanje takvog mentaliteta? Čekanje u redovima pred zatvorenim vratima konzulata i ambasada; osjećaj odbačenosti, poniženja, pa čak i žigosanja, za one koji na legalan način traže ulazak; ekonomske i političke frustracije koje potkopavaju demokratske vlade; povećan broj onih koji traže državljanstva susjednih država sa bijele Šengenske liste (Hrvati iz BiH ili Makedonci); a s druge strane potencijalnu radikalizaciju osiromašenih društava i idealnu priliku za trgovinu i krijumčarenje ljudi.

Svakako je politika 'Tvrđave Evrope', koja je u vezi s pitanjem imigracije otpočela još 1985. godine potpisivanjem prvog Šengenskog sporazuma između Francuske, Njemačke, Belgije, Luksemburga i Holandije, rezultat jedne dominantne antiimigracione politike i diskursa koje na nacionalnom nivou vode neke od najuticajnijih članica EU, stvarajući na taj način vlastiti odabir pogodnih i nepogodnih za svoje nacionalne ekonomije kroz nametanje mjera na evropskom nivou. Tako nametnuta politika neminovno izaziva kontradiktorne stavove, čak i unutar pojedinih zemalja poput Velike Britanije, koja tu politiku istovremeno osporava i podržava. Kao rezultat postoje i ona gledišta na ovakav koncept borbe protiv imigracije koja ovu politiku latentnog rasizma 'Tvrđave Evrope' poistovjećuju s politikom 'globalnog aparthejda' putem kriminalizacije migranata. Pri tome se prvenstveno mora navesti Amsterdamski sporazum, u kojem se po prvi put izbjeglice i azilanti kriminalizuju kao prijetnja terminom 'ilegalni imigranti' i svrstavaju rame uz rame sa dječijom pornografijom i terorizmom.

Mnogi dobronamjerni ljudi bi liberalizaciju Šengenskog viznog režima istakli kao pomak i korak približavanju procesu pridruživanja, ali ono što će se utemeljiti jeste jasno razdvajanje na one koji su poželjni u Evropi i one koji to nisu, a to je ipak većina. I tako politika sprečavanja 'odliva mozgova' potencijalno postaje utemeljivač istog procesa. A šta čine trgovci i krijumčari ljudima? Oni i dalje predstavljaju 'mogućnost' za one izostavljene kategorije stanovništva koje su i prije liberalizacije bile najranjivije i najpodložnije ovim kriminalnim pojavama. Te kategorije stanovništva bi se mogle kontrolisati po preporuci Svjetske banke tzv. 'kružnom migracijom', kojom se omogućava sezonska radna migracija i smanjuje mogućnost djelovanja ilegalne migracione mreže, a kao preduslov ima ukidanje viznog režima. Dok se to ne desi, trgovci ljudima nastavljaju s prevazilaženjem regulatornih prepreka svojom ukorijenjenošću u EU i novim modelima djelovanja, poput otvaranja turističkih agencija ili sklapanja fiktivnih brakova.

Balkanizovana Evropa

Da li Evropska unija, dakle, uspijeva u svojoj namjeri da kontroliše imigraciju sa Zapadnog Balkana? Svakako ne; ilegalni imigranti ulaze u EU i nastaviće da to čine, dok stanovništvo pojedinih zemalja Zapadnog Balkana sve više pokazuje svoju ogorčenost prema 'gvozdenoj zavjesi' EU. Kako se time i sama stabilnost regiona dovodi u pitanje, politika proširenja EU na Zapadni Balkan nužno se nameće kao jedino rešenje, a prvi korak u tom procesu mora biti potpuno ukidanje viznog režima. Nužno je odrediti i datum pridruživanja. Svaki drugi stav dovodi u pitanje elemente evropske bezbjednosti i produžuje poimanje različitih identiteta po kojem se balkanski identitet kriminalizuje, zbog čega se naši susjedi Hrvati i Slovenci uporno deklarišu kao Evropljani. Odgovornost za status quo moraju preuzeti kako političari Zapadnog Balkana tako i Evropska unija. Moramo naučiti da sliku o nama možemo promijeniti samo mi, a Evropa mora naučiti da izolacijom Zapadnog Balkana samo doprinosi svojoj nestabilnosti, jer dozvoljava transnacionalnom organizovanom kriminalu širok prostor djelovanja.

Stalni nesklad potrebe i djelovanja koji se uočava na političkoj sceni u gotovo svim zemljama Zapadnog Balkana svakako nije moguće definisati kao pozitivnu predstavu koja će nam olakšati put ka bijeloj šengenskoj listi, a ultimativno ka EU. Pojedinačni napori koji postoje da se slika o našoj zemlji kao nestabilnoj promjeni gotovo su neprimjetni u odnosu na konstantan nesklad ideja i mjera koje se poduzimaju. Ono što se naziva pozitivnom političkom voljom još je na nivou zamisli i teško nalazi svoj put ka ostvarenju. S druge strane, Evropska unija, u svijetlu globalnih političkih dešavanja i sve većeg razilaženja u vezi s unutrašnjom organizacijom, pitanje daljeg proširenja na Zapadni Balkan sve češće klasifikuje kao drugorazredno. Novi ponovljeni konsenzus oko proširenja sve se više rukovodi veličinom i prirodom EU i pitanjem članstva Turske, pa čak i Ukrajine, Moldavije i Gruzije. Oko svake zemlje koja želi članstvo EU neminovno će se voditi teška bitka za konsenzus i pozitivno javno mnjenje ključnih članica poput Francuske i Njemačke. Simpatičnu sliku, prema riječima bivšeg predsjednika Francuske Širaka, koju emituju Hrvatska i Makedonija nužno je slijediti, ali isto tako konstantno isticati bezbjednosni rizik od izolovanog ostatka Zapadnog Balkana.

Svakako je moguće odrediti više scenarija za budućnost Zapadnog Balkana, od kojih samo jedan ima pozitivan ishod i za nas i za EU, a to je relativno brzo priključenje EU u narednoj deceniji. Ukoliko zemlje Zapadnog Balkana dozvole da se njihova budućnost u EU vezuje za eventualno članstvo drugih zemalja, izgledi za priključenje će biti sve neizvjesniji i mogu rezultirati samo specijalnim partnerstvom kao kompromisnim rješenjem. Ujedno će takav rezultat utemeljiti sve prisutniju ideju o migraciji kadrova sa ovih prostora, ostavljajući ove zemlje bez pravog potencijala. Odgovornost je na nama i svakom subjektu društva u kojem živimo. Naša odgovornost leži u dokazivanju potrebe EU da izolovani Balkan izbavi iz izolacije, priključi 'Evropi' i premosti različito tumačenje identiteta, a da je prvi korak tog procesa ukidanje viznog režima. U suprotnom će i ishod biti naša odgovornost, uprkos 'diskriminatorskom' odnosu politike EU, kojim potkopava sopstvenu sigurnost, slobode i prava.

Odgovornost EU leži u promjeni poimanja koncepta sigurnosnih rizika i prijetnji sa Zapadnog Balkana, te identifikovanju sopstvene politike kao uzroka trenutnog ksenofobičnog stanja svoga društva i djelovanja transnacionalnog kriminala. Nastavak takve politike samo kratkoročno može zadovoljiti elitističke potrebe, ali neminovno vodi ka podijeljenom društvu u kojem se ideja ujedinjene Evrope razara na temeljima nacionalističkih težnji - a to je upravo ono što Evropa nalazi na Balkanu.

Preuzeto sa www.pulsdemokratije.net